Құрылтай сайлауы: ұлттық стратегиялық басымдықтарды қайта айқындау кезеңі
Кейде мемлекеттің болашағын жаңа заң емес, дұрыс қойылған басымдық өзгертеді. Себебі кез келген елдің мүмкіндігі шексіз емес: бюджет те, уақыт та, басқарушылық ресурс та белгілі бір шеңберде жұмыс істейді. Сондықтан мемлекет үшін ең маңызды сұрақ – «қандай мәселені шешу керек?» дегеннен бұрын, «қай мәселені бірінші шешу керек?» деген сауал. Дәл осы таңдаудың сапасы елдің алдағы онжылдықтағы даму бағытын айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауы тек өкілдерді анықтау рәсімі емес, Қазақстанның ұлттық стратегиялық басымдықтарын қайта зерделейтін жаңа саяси кезең ретінде бағалануға лайық.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында елдің басымдықтары түсінікті болды. Мемлекеттілікті нығайту, экономиканы тұрақтандыру, халықаралық беделді қалыптастыру және әлеуметтік жүйені орнықтыру – уақыттың басты талабы еді. Бұл міндеттердің едәуір бөлігі орындалған сайын қоғамның сұранысы да өзгерді. Енді азаматтарды тек экономикалық өсім емес, өмір сапасы, өңірлердің теңгерімді дамуы, адами капитал, технологиялық жаңғыру, экологиялық қауіпсіздік және мемлекеттік шешімдердің тиімділігі көбірек алаңдата бастады. Демек, стратегиялық басымдықтарды қайта қарау – табиғи әрі қажетті үдеріс.
Құрылтай сайлауы осы өзгерісті институционалдық деңгейде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Оның ерекшелігі – әртүрлі өңірлердің, түрлі әлеуметтік топтардың және әр саланың тәжірибесін бір кеңістікке жинап, олардың арасынан ұлттық деңгейдегі ортақ міндеттерді айқындауға жағдай жасауында. Бұл жерде мәселе ұсыныстардың көптігінде емес, олардың елдің ұзақ мерзімді дамуына қаншалықты қызмет ететінінде.
Қазіргі басқару жүйесінде стратегиялық жоспарлау бұрынғыдай тек мемлекеттік органдардың құзыреті болып қалмай отыр. Себебі қоғам күн сайын өзгеруде. Цифрлық технологиялардың дамуы, жаңа мамандықтардың пайда болуы, климаттың өзгеруі, урбанизация, көші-қон үдерістері – мұның бәрі мемлекеттен жаңа көзқарас талап етеді. Осындай жағдайда стратегиялық басымдықтарды тек әкімшілік тәсілмен анықтау жеткіліксіз. Олар қоғамдық тәжірибемен, өңірлік ерекшеліктермен және сараптамалық пікірмен ұштасқанда ғана өміршең болады. Құрылтайдың артықшылығы – дәл осы үш бағыттың тоғысатын алаңына айналу мүмкіндігі.
Стратегиялық басымдықтарды қайта айқындаудың тағы бір маңызды қыры – ұлттық күн тәртібін қалыптастыру. Кез келген мемлекетте шешуді қажет ететін мәселе көп болады. Бірақ олардың бәрі бірдей ұлттық деңгейдегі басымдыққа айнала бермейді. Кейбірі жергілікті деңгейде тиімді шешілсе, енді бірінің әсері тұтас елдің болашағына ықпал етеді. Сондықтан Құрылтайдың алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – уақытша мәселелер мен ұзақ мерзімді міндеттердің аражігін ажырата білу.
Бұл ретте Құрылтай сайлауы мемлекеттік саясатқа жаңа мазмұн әкелуі мүмкін. Егер бұрын басқару жүйесі көбіне қалыптасқан жоспарларға сүйенсе, енді қоғамдағы өзгерістерді ескеретін икемді жоспарлау мәдениеті күшейе түседі. Мұндай тәсіл мемлекетке тек бүгінгі жағдайға жауап беріп қана қоймай, ертеңгі сын-қатерлерге де дайын болуға мүмкіндік береді.
Құрылтайдың тағы бір ерекшелігі – өңірлік тәжірибені ұлттық саясаттың маңызды бөлігіне айналдыруы. Қазақстанның әр аймағы әртүрлі қарқынмен дамып келеді. Бір өңірде өндіріс мәселесі өзекті болса, екінші жерде туризмнің әлеуеті жоғары, үшінші өңір үшін су тапшылығы немесе көлік инфрақұрылымы маңызды болуы мүмкін. Мұндай айырмашылықтарды ескермей құрылған ұлттық стратегия толыққанды нәтиже бере алмайды. Сондықтан Құрылтай жергілікті тәжірибені республикалық деңгейдегі шешімдердің негізіне айналдыратын маңызды тетік қызметін атқара алады.
Бұл үрдіс мемлекеттік басқарудың сапасына да ықпал етеді. Себебі стратегиялық басымдықтар нақты айқындалған жерде ресурстар да тиімді бөлінеді. Қай бағытқа инвестиция салу керек, қандай реформаны жеделдету қажет, қай салаға кадр даярлау маңызды – мұндай сұрақтардың жауабы дәл белгіленген ұлттық басымдықтарға сүйенгенде ғана нәтижелі болады.
Осы жағынан алғанда Құрылтай саяси пікірталас алаңы ғана емес, мемлекеттік жоспарлаудың сапасын арттыратын қоғамдық институт ретінде көрінеді.
Сонымен бірге Құрылтай сайлауы қоғамдағы өзгерістердің қарқынын басқару мәселесін де жаңа деңгейге көтереді. Қазіргі кезеңде өзгеріс өте жылдам жүреді. Кейбір салада бес жыл бұрын өзекті болмаған мәселе бүгін ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі міндетке айналуы мүмкін. Мұндай жағдайда мемлекет үшін басты артықшылық – өзгерісті дер кезінде байқап, оған сәйкес басымдықтарды қайта белгілей алу. Бұл – стратегиялық ойлаудың басты қағидаларының бірі.
Сондықтан Құрылтайдың тиімділігі өткізілген отырыстардың санымен немесе қаралған мәселелердің көлемімен өлшенбеуі тиіс. Оның шынайы нәтижесі – мемлекеттік саясаттың ұзақ мерзімді бағытына ықпал ете алған бастамаларда, уақыт талабына сай жаңартылған ұлттық басымдықтарда және қоғам сұранысының стратегиялық жоспарлаумен ұштасуында.
Құрылтай сайлауының саяси мәні жаңа құрамды жасақтаудан әлдеқайда ауқымды. Ол Қазақстанның алдағы даму кезеңінде қандай құндылықтарға, қандай салаларға және қандай міндеттерге басымдық берілетінін қайта пайымдауға мүмкіндік беретін тарихи кезең. Егер Құрылтай осы міндетті сапалы атқара алса, онда ол қоғамдық пікірді білдіретін алаң ғана емес, ұлттық стратегиялық ойлауды қалыптастыратын маңызды институт ретінде орнығады.