Қоғам санасын қозғайтын тарихи қадам
Қоғамның саяси мәдениеті бір күнде қалыптаспайды. Ол уақыт өте келе халықтың мемлекетке деген көзқарасымен, азаматтардың жауапкершілігімен және саяси институттардың тиімділігімен бірге дамиды. Сондықтан кез келген сайлау тек билік құрамын айқындайтын рәсім емес, қоғамның өзін-өзі тану деңгейін көрсететін тарихи белес. Құрылтай сайлауы да дәл осындай маңызға ие. Бұл – жаңа саяси модельдің қалыптасуына ғана емес, қоғамдық сананың жаңғыруына әсер ететін ерекше кезең.
Соңғы жылдары әлемде мемлекеттердің даму бағыты тек экономикалық көрсеткіштермен емес, азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысу белсенділігімен бағалануда. Себебі тұрақты даму қоғамдық сенімге сүйенеді. Ал сенімнің негізі – халықтың өз таңдауына ықпал ете алатынын сезінуі. Құрылтай сайлауы осы түсінікті нақты әрекетке айналдыратын механизм ретінде ерекшеленеді.
Бұрын қоғамдық пікір көбіне әлеуметтік желілердегі талқылаулармен немесе жекелеген азаматтық бастамалармен шектелетін болса, бүгінде сол пікірді институционалдық деңгейде жеткізу қажеттілігі айқын сезілуде. Құрылтай осы қажеттіліктен туған құрылым. Оның басты ерекшелігі – қоғамдағы әртүрлі көзқарастарды қарсы қою емес, ортақ ұлттық мүдде төңірегінде тоғыстыру.
Бұл тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауының тарихи сипаты оның жаңа тұлғаларды таңдауда ғана емес, қоғамның саяси ойлау мәдениетін өзгертуде жатыр. Азамат алғаш рет үміткердің танымалдығына емес, оның қоғамдық жауапкершілігіне, өмірлік тәжірибесіне, ұсынатын бастамаларына мән бере бастайды. Яғни таңдау эмоциядан емес, мазмұннан туындайды. Осындай өзгеріс қоғамдық сананың сапалы жаңаруының нақты белгісі саналады.
Тағы бір маңызды мәселе – Құрылтай сайлауы жауапкершілік ұғымын екі жаққа бірдей жүктейді. Бір жағынан, үміткер халықтың сеніміне ие болу үшін нақты бағдарламасы мен азаматтық ұстанымын дәлелдеуі тиіс. Екінші жағынан, сайлаушы да өзінің таңдауы арқылы елдің болашағына ықпал ететінін түсінеді. Демек, бұл үдеріс қоғамдағы «билік шешеді» деген ескі түсініктің орнына «ортақ жауапкершілік» қағидатын қалыптастырады.
Қазіргі кезеңде ең үлкен қауіптердің бірі – қоғамдық немқұрайлылық. Азаматтардың саяси процестерден шет қалуы кез келген реформаның тиімділігін төмендетеді. Ал Құрылтай сайлауы халықты бақылаушы емес, қатысушы деңгейіне көтереді. Бұл айырмашылық сырт көзге байқалмауы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде елдің саяси тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Себебі өз таңдауының нәтижесін сезінетін қоғам мемлекет тағдырына да бейжай қарамайды.
Қоғамдық санадағы тағы бір маңызды өзгеріс – пікір алуандығына деген көзқарастың жаңаруы. Бұрын әртүрлі пікір көбіне қарама-қайшылық ретінде қабылданса, Құрылтай моделі оны даму ресурсына айналдыруды көздейді. Түрлі әлеуметтік топтардың, кәсіп иелерінің, жастар мен аға буынның ортақ алаңда пікір айтуы шешімдердің сапасын арттырады. Бұл демократиялық мәдениеттің тереңдеуіне ықпал ететін ұзақ мерзімді үрдіс.
Құрылтай сайлауының нәтижесін тек сайланған құраммен өлшеу жеткіліксіз. Оның басты нәтижесі – қоғамда қалыптасатын жаңа саяси әдет. Азаматтардың қоғамдық мәселеге араласуы, ашық пікір білдіруі, жауапкершілікпен таңдау жасауы және қабылданған шешімдердің орындалуын бақылауы саяси жүйені біртіндеп жаңа деңгейге көтереді. Мұндай мәдениет бір науқанмен қалыптаспайды, бірақ дәл осындай тарихи қадамдар арқылы орнығады.
Сондықтан Құрылтай сайлауын кезекті электоралдық науқан ретінде қарастыру оның мәнін тарылтады. Оның шынайы маңызы – қоғамдық сананы жаңа сапаға көтеретін өзгерістерді бастауында. Себебі елдің болашағын заңдар ғана емес, сол заңдарға сенетін әрі олардың қалыптасуына қатысатын қоғам айқындайды.
Қорытындылай айтқанда, Құрылтай сайлауы – саяси институтты қалыптастыру ғана емес, азаматтық жауапкершілікті күшейтетін, қоғамдық ойлау жүйесін жаңартатын тарихи қадам. Егер қоғам осы мүмкіндікті саналы түрде пайдалана алса, онда Құрылтайдың ең үлкен жетістігі жаңа құрам емес, жаңа саяси мәдениет болады. Осы тұрғыдан алғанда бұл сайлау бүгінгі күннің оқиғасы емес, ертеңгі қоғамдық сананың іргетасын қалайтын тарихи кезең.