Құрылтай сайлауы – жүйені жетілдірген өміршең өзгерістер
Саяси реформалардың табысы көбіне қабылданған заңдардың санымен емес, мемлекеттік жүйенің қоғам талабына қаншалықты бейімделе алғанымен өлшенеді. Ұзақ уақыт бойы басқару құрылымдары көбіне тұрақтылықты сақтауға бағытталса, бүгінгі кезеңде басты талап – өзгерістерге икемділік пен қоғамдық сұранысқа жедел жауап беру. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауы тек жаңа өкілдерді таңдауға арналған науқан емес, басқару жүйесін ішкі жағынан жаңғыртатын өміршең өзгерістердің бастауына айналып отыр.
Қоғамдағы кез келген институт уақыт өте келе жаңаруды қажет етеді. Егер саяси жүйе өзгермесе, ол қоғамдық дамудан қалып қояды. Сондықтан Құрылтайды қалыптастырудың жаңа сайлау тетігі биліктің құрамын ғана емес, оның жұмыс істеу қағидаларын да жетілдіруге бағытталған. Бұл – реформаның ең маңызды ерекшелігі.
Бұрын мемлекеттік басқару көбіне жоғарыдан төмен қарай қабылданған шешімдерге негізделсе, қазіргі модельде қоғамдық пікірдің салмағы күшейеді. Құрылтай сайлауы осы үрдісті институционалдық деңгейге көтереді. Өйткені жаңа құрам белгілі бір әлеуметтік топтың ғана емес, қоғамның әртүрлі көзқарастары мен мүдделерінің тоғысатын алаңына айналуы тиіс. Мұндай өзгеріс басқару мәдениетінің де жаңа кезеңін қалыптастырады.
Құрылтай сайлауының басты құндылығы – оның саяси жүйені тоқыраудан сақтайтын тетікке айналуында. Кез келген мемлекеттік институттың өміршеңдігі жаңарып отыру қабілетіне байланысты. Егер жаңа идеялар мен жаңа тұлғалар жүйеге тұрақты келіп отырса, басқару сапасы да уақыт талабына бейімделеді. Сондықтан сайлау – тек кадрлық ауыс-түйіс емес, институционалдық жаңару процесі.
Бұл өзгерістің тағы бір ерекшелігі – жауапкершілік түсінігінің кеңеюі. Бұрын сайланған тұлғалар көбіне белгілі бір кезеңдегі міндеттерді орындаумен шектелсе, қазіргі жағдайда олар қоғамдағы өзгерістердің қарқынына сай әрекет етуге міндетті. Ақпараттық технологиялардың дамуы, азаматтардың құқықтық сауатының артуы, қоғамдық бақылаудың күшеюі Құрылтай мүшелерінен бұрынғыдан әлдеқайда жоғары кәсібилікті талап етеді.
Құрылтай сайлауының өміршеңдігі оның икемді жүйе қалыптастыруымен де ерекшеленеді. Заманауи мемлекет үшін ең қауіпті факторлардың бірі – басқару құрылымдарының өзгерістерге бейімделе алмауы. Ал жаңа модельде қоғамдық пікір, азаматтардың ұсыныстары мен өңірлік ерекшеліктер шешім қабылдау үдерісінің ажырамас бөлігіне айналады. Соның нәтижесінде қабылданатын шешімдердің өміршеңдігі артады.
Тағы бір маңызды мәселе – саяси бәсекелестіктің сапалық өзгерісі. Құрылтай сайлауы тұлғалардың танымалдылығын ғана емес, олардың қоғамдық мәселелерді шешуге қабілеттілігін алдыңғы орынға шығарады. Бұл сайлау мәдениетін де өзгертеді. Ендігі жерде азаматтар уәде емес, нақты бағдарлама мен нәтижеге негізделген таңдау жасауға ұмтылады. Мұндай үрдіс саясаттың мазмұнын жаңартып, қоғамдық сенімді күшейтеді.
Жаңа сайлау жүйесі мемлекеттік аппараттың тиімділігіне де ықпал етеді. Құрылтайда көтерілген мәселелердің жүйелі түрде сараланып, нақты шешімдерге ұласуы мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіруге мүмкіндік береді. Яғни Құрылтай пікірталас жүргізетін алаң ғана емес, түрлі деңгейдегі мемлекеттік шешімдердің сапасын жақсартатын интеллектуалдық механизмге айналады.
Сондай-ақ бұл өзгеріс өңірлердің рөлін күшейтеді. Бұрын жергілікті деңгейде көтерілген көптеген мәселелер ұлттық саясаттың күн тәртібіне кеш шығатын болса, жаңа жүйеде өңірлік бастамалардың салмағы артады. Бұл елдің теңгерімді дамуына ықпал етіп, аймақтар арасындағы өзара байланысты нығайтады.
Қазіргі әлемдегі табысты мемлекеттердің тәжірибесі көрсеткендей, басқару жүйесінің беріктігі оның қатаңдығында емес, жаңара алу қабілетінде жатыр. Құрылтай сайлауы дәл осы қағидатты негізге алады. Ол саяси институттарды заман талабына бейімдеп қана қоймай, қоғамның өзгерістерге деген сенімін күшейтеді. Өйткені реформаның нәтижесі заң мәтінінде емес, оның нақты жұмыс істеуінде көрінеді.