Құрылтай – кемел келешектің кепілі

Кез келген мемлекеттің болашағы бір жылдың немесе бір саяси кезеңнің жетістігімен өлшенбейді. Нағыз дамудың өлшемі – бүгін қабылданған шешімдердің ондаған жылдан кейін де өзектілігін жоғалтпай, қоғамға қызмет ете алуында. Сондықтан мемлекет тарихында келешекке бағытталған институттардың орны әрқашан ерекше. Олар күнделікті мәселелерді шешумен ғана шектелмей, елдің даму бағдарын сақтайтын саяси тірекке айналады. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтайдың маңызы қазіргі уақытпен емес, болашақпен өлшенеді.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тұрақты дамуға қол жеткізген елдердің ортақ ерекшелігі – олардың мемлекеттік институттары кез келген өзгеріс жағдайында ұлттық мақсаттардың сабақтастығын сақтай алды. Экономикалық ахуал өзгеруі мүмкін, саяси басымдықтар жаңаруы мүмкін, бірақ мемлекеттің стратегиялық бағыты өзгермеуі тиіс. Осындай тұрақтылықты қалыптастыратын тетіктердің бірі – Құрылтай.

Құрылтайдың ерекшелігі оның бір кезеңнің емес, бірнеше буынның мүддесін ескеруге мүмкіндік беретінінде. Мемлекеттік саясаттың тиімділігі тек қазіргі қажеттілікті өтеумен шектелмеуі керек. Бүгін қабылданған әрбір шешімнің ертеңгі ұрпақтың өміріне қалай әсер ететіні де назарда болуы тиіс. Бұл – қысқа мерзімді нәтижеден гөрі ұзақ мерзімді жауапкершілікті талап ететін ұстаным. Сондықтан Құрылтайдың қызметі болашақ алдындағы саяси жауапкершіліктің нақты көрінісі ретінде бағалануы заңды.

Қазіргі кезеңде көптеген мемлекеттердің алдында ортақ мәселе тұр. Ол – қысқа мерзімді саяси мүдделердің ұзақ мерзімді ұлттық мақсаттардан басым түсуі. Мұндай жағдайда уақытша нәтиже бірінші орынға шығып, стратегиялық жоспарлау екінші кезекке ысырылып жатады. Ал Құрылтайдың басты артықшылығы – мемлекеттік шешімдерді бір сәттік саяси ахуалдың ықпалынан шығарып, елдің ұзақ мерзімді дамуы тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік беруі.

Құрылтай сайлауының мәні де осы тұстан айқындалады. Бұл – белгілі бір тұлғаларды іріктеу ғана емес, мемлекеттің келешек бағытын қалыптастыруға қатысатын азаматтардың жауапкершілігін айқындайтын үдеріс. Сайлау нәтижесінде қалыптасатын құрамның кәсіби деңгейі, көзқарасының кеңдігі және ұлттық мүддені түсіну қабілеті кейін қабылданатын шешімдердің сапасына тікелей ықпал етеді. Сондықтан Құрылтай сайлауы бүгінгі саяси науқан емес, ертеңгі мемлекеттік даму сапасына салынған инвестиция іспетті.

Тағы бір маңызды мәселе – институционалдық сабақтастық. Әдетте реформалардың тиімділігі олардың басталуымен емес, жалғасуымен бағаланады. Егер әрбір жаңа кезең алдыңғы бастамаларды жоққа шығарып отырса, тұрақты даму туралы айту қиын. Құрылтай осы тұрғыдан мемлекеттің институционалдық жадын қалыптастыратын құрылым ретінде маңызды. Ол қоғам үшін өзекті бастамалардың жүйелі жалғасуына жағдай жасап, даму бағытының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Сонымен бірге Құрылтай мемлекеттік басқаруда сапалық өлшемдердің қалыптасуына ықпал етеді. Бүгінгі күні тиімділік тек қабылданған шешімдердің санымен емес, олардың қоғамға әкелген нақты нәтижесімен бағаланады. Бұл мемлекеттік саясаттың мазмұнын өзгертеді. Сандық көрсеткіштерден гөрі ұзақ мерзімді әсер, уақытша нәтижеден гөрі орнықты даму басымдыққа ие болады. Мұндай көзқарас Құрылтай жұмысының да негізгі қағидатына айналуға тиіс.

Кемел келешек туралы сөз болғанда көбіне материалдық игіліктер алдыңғы қатарға шығады. Алайда мемлекет үшін ең үлкен капитал – тұрақты институттар. Себебі экономикалық өсім де, әлеуметтік даму да, қоғамдық жаңғыру да сенімді институционалдық негіз болғанда ғана үздіксіз жалғасады. Осы себепті Құрылтайды жеке бір саяси құрылым ретінде емес, мемлекеттік басқарудың сапасын арттыратын ұзақ мерзімді механизм ретінде бағалау әлдеқайда орынды.

Құрылтайдың болашақ үшін атқаратын тағы бір маңызды қызметі – шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыру. Кез келген дамыған мемлекетте жауапкершілік мәдениеті кездейсоқ қалыптаспайды. Ол жүйелі жұмыс пен орныққан институттардың нәтижесінде пайда болады. Егер мемлекеттік шешімдер ұзақ мерзімді салдары ескеріле отырып қабылданатын болса, бұл тұтас қоғамның саяси мәдениетіне де оң ықпал етеді.

Мұндай жағдайда мемлекет тек бүгінгі міндеттерді орындаушы емес, келешек үшін жауап беретін жүйеге айналады.

Қазақстан үшін бұл қағиданың маңызы ерекше. Өйткені қазіргі кезеңде жүзеге асырылып жатқан реформалардың түпкі мақсаты – келесі ұрпаққа орнықты, тиімді және заманауи мемлекеттік модель қалыптастыру. Осы міндетті жүзеге асыруда Құрылтайдың рөлі жылдан-жылға арта түседі. Оның тиімділігі қабылданған шешімдердің санымен емес, елдің ұзақ мерзімді дамуына қосқан нақты үлесімен бағаланатын болады.

Құрылтай – бүгінгі күннің мәселелерін шешетін уақытша институт емес. Оның басты миссиясы – мемлекеттің даму бағытын кездейсоқ өзгерістерден сақтап, ұлттық мақсаттардың үздіксіздігін қамтамасыз ету. Кемел келешек дәл осындай сабақтастыққа, жауапты шешімдерге және орнықты институттарға сүйенгенде ғана қалыптасады. Сондықтан Құрылтайдың күшеюі – бір саяси құрылымның дамуы ғана емес, Қазақстанның ұзақ мерзімді өркендеуіне қаланған берік негіз.