Құрылтай сайлауы: саяси жүйенің жаңа үлгісі
Кез келген мемлекеттің саяси жүйесі уақыт талабына сай өзгеріп отырады. Қоғам дамыған сайын басқару тетіктері де жаңарып, азаматтардың мемлекет ісіне қатысу мүмкіндігі кеңейе түседі. Сондықтан бүгінгі саяси реформалардың түпкі мақсаты – жаңа институттар құру ғана емес, басқару мәдениетін жаңарту. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауы – саяси жүйенің кезекті кезеңі емес, оның жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің көрінісі.
Бұрын саяси жүйенің тиімділігі қабылданған заңдардың санымен немесе мемлекеттік аппараттың көлемімен бағаланатын. Ал қазіргі жағдайда оның басты өлшемі – халықтың пікірін мемлекеттік шешімдерге қаншалықты енгізе алатындығында. Құрылтай институтының ерекшелігі де дәл осында. Ол билік пен қоғам арасындағы байланысты біржақты емес, екі бағытта жұмыс істейтін тұрақты саяси механизмге айналдыруды көздейді.
Құрылтай сайлауының саяси маңызы – жаңа адамдардың келуінде ғана емес. Оның басты ерекшелігі – қоғамдық сенімге негізделген өкілдік мәдениетті қалыптастыруында. Сайланған өкіл енді тек белгілі бір топтың немесе өңірдің ғана емес, ұлттық мүдденің өкілі ретінде әрекет етуі тиіс. Мұндай ұстаным саясаттағы жауапкершілік деңгейін арттырады.
Жаңа үлгідегі саяси жүйеде шешім қабылдау процесі бұрынғыдай жабық сипатта қалмайды. Керісінше, түрлі әлеуметтік топтардың, кәсіби қауымдастықтардың және азаматтық қоғам өкілдерінің ұсыныстары саяси күн тәртібінің маңызды бөлігіне айналады. Құрылтай осы пікірлерді жүйелеп, мемлекет дамуының ұзақмерзімді бағытын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тұрақты мемлекеттер тек күшті мемлекеттік аппарат арқылы емес, қоғамның кең қолдауына сүйенген институттар арқылы дамиды. Сондықтан Құрылтай сайлауы биліктің жаңа құрылымын қалыптастыру емес, қоғамның саяси әлеуетін басқару жүйесіне енгізудің тиімді жолы ретінде бағалануы тиіс.
Тағы бір маңызды өзгеріс – саяси бәсекенің мазмұны өзгереді. Егер бұрын сайлау көбіне тұлғалар арасындағы тартыс ретінде қабылданса, Құрылтай сайлауында идеялар, бастамалар және қоғамдық жауапкершілік алдыңғы орынға шығады. Бұл үміткерлерді нақты бағдарламалар ұсынуға, азаматтарды тек дауыс беруші емес, саяси үдерістің белсенді қатысушысы ретінде қарастыруға ықпал етеді.
Сонымен қатар Құрылтай саяси жүйеде ұзақ уақыт бойы байқалған бір кемшілікті жоюға мүмкіндік береді. Көп жағдайда мемлекеттік шешім қабылданғаннан кейін ғана қоғам талқылауына ұсынылатын. Ал жаңа модельде қоғамдық пікір шешім қабылданар алдындағы негізгі факторлардың біріне айналады. Бұл саясаттың алдын ала талқылау, келісу және ортақ жауапкершілік қағидатына көшуін білдіреді.
Құрылтай сайлауының тағы бір ерекшелігі – ол саяси мәдениетті жаңғыртады. Азаматтардың сайлауға қатысуы тек конституциялық құқықты жүзеге асыру емес, елдің даму бағытына ортақ жауапкершілік алудың көрінісі. Мұндай көзқарас қалыптасқан сайын қоғамдағы селқостық азайып, азаматтық белсенділік күшейеді. Нәтижесінде мемлекет пен қоғам арасындағы сенім де нығая түседі.
Шын мәнінде, жаңа саяси жүйенің табысы оның қаншалықты күрделі екенімен емес, қаншалықты ашық әрі халыққа жақын болуымен өлшенеді. Осы тұрғыдан Құрылтай сайлауы саяси институттардың санын көбейтетін реформа емес, олардың жұмыс істеу философиясын өзгертетін қадам ретінде ерекшеленеді.
Құрылтай сайлауы – саяси жүйенің жаңа үлгісін қалыптастыруға бағытталған стратегиялық реформа. Оның мәні жаңа орган құруда емес, мемлекеттік басқаруды қоғамдық сеніммен ұштастыруда жатыр. Егер бұл қағидат толық жүзеге асса, Құрылтай Қазақстандағы саяси мәдениеттің, қоғамдық диалогтың және тиімді мемлекеттік басқарудың жаңа кезеңін айқындайтын маңызды институтқа айналмақ.