Құрылтайдың ашықтығы – мемлекет пен қоғам арасындағы сенімнің негізі
Саяси институттың өміршеңдігін оның құзыреті ғана анықтамайды. Кейде ең кең өкілеттікке ие органның өзі қоғам қолдауына ие бола алмайды. Ал кейде өкілеттігі шектеулі институттың өзі ел ішінде үлкен бедел қалыптастырады. Мұның басты себебі – ашықтық деңгейі. Ашықтық бар жерде сенім қалыптасады, сенім бар жерде кез келген шешімнің қоғамдық салмағы артады.
Қазақстанда Құрылтайдың құрылуы мемлекеттік басқарудың жаңа кезеңімен тұспа-тұс келіп отыр. Сондықтан бұл институттың тиімділігі оның қабылдайтын актілерінен бұрын, жұмыс тәсілі арқылы бағаланатын болады. Егер қоғам Құрылтай қызметінің әр кезеңін көріп, бағалай алса, онда оның саяси салмағы да табиғи түрде өседі.
Бүгінде әлемде мемлекеттік институттардың беделі олардың мәртебесімен емес, жариялылық қағидаларын қаншалықты ұстанатынымен өлшенеді. Бұрын мемлекеттік шешімдердің сапасы тек кәсіби деңгеймен байланыстырылса, қазір оған тағы бір талап қосылды. Ол – шешімнің қабылдану жолының айқын болуы. Азаматтар үшін нәтиже ғана емес, сол нәтижеге жеткізген үдерістің өзі маңызды.
Құрылтай осы жаңа талапқа жауап бере алатын институт болуы тиіс. Өйткені оның қызметі тек заң шығарумен шектелмейді. Ол мемлекеттік саясаттың қандай бағытта дамитынын көрсететін индикаторға айналмақ. Сондықтан Құрылтайдың әрбір отырысы, көтерілген бастамалары және қабылданған ұстанымдары қоғам үшін түсінікті болған сайын оның беделі де күшейеді.
Ашықтықтың тағы бір ерекшелігі – ол мемлекеттің өзіне де тиімді. Кез келген институт сыртқы пікірден оқшауланған сайын қателесу ықтималдығы артады. Керісінше, пікірлердің еркін айналымы басқару сапасын жақсартады. Бұл жерде мәселе сын естуде емес. Мәселе – әртүрлі көзқарастардың ішінен ең тиімді шешімді таба білуде.
Құрылтайдың қызметіндегі жариялылық мемлекеттік аппаратқа да жаңа талап қояды. Себебі ашық жұмыс істеу ақпаратты уақытылы ұсынуды, нақты дәлел келтіруді және әр бастаманың қоғамдық қажеттілігін негіздеуді міндеттейді. Мұндай жағдайда ресми мәлімдемелер формалды сипаттан арылып, нақты мазмұнға ие болады.
Сенім ешқашан бір күнде қалыптаспайды. Ол тұрақты әрекеттердің нәтижесінде жиналатын қоғамдық капитал. Егер Құрылтай әр кезеңде бірдей ашықтық стандартын сақтай алса, уақыт өте келе бұл институтқа деген көзқарас та өзгереді. Адамдар оны тек мемлекеттік құрылым ретінде емес, елдің даму бағытын айқындайтын беделді алаң ретінде қабылдай бастайды.
Алдағы Құрылтай сайлауы осы ұстанымның алғашқы сынағы болмақ. Бұл науқанда қоғам кандидаттардың кім екенін ғана емес, олардың қандай ұстаным ұсынатынын, өз көзқарасын қалай дәлелдейтінін және халық алдында қаншалықты ашық жұмыс істей алатынын бағалайды. Демек, сайлаудың негізгі бәсекесі уәделер арасында емес, сенім қалыптастыра алу қабілеті арасында жүреді.
Болашақта Құрылтайдың ықпалы қабылданған шешімдердің санымен емес, қоғамның оған қаншалықты сүйенетінімен өлшенеді. Егер азаматтар маңызды мәселелердің дәл осы алаңда әділ әрі жария қаралатынына көз жеткізсе, Құрылтай мемлекеттің тұрақты институтына айналады. Ал егер ашықтық әлсіресе, оның құқықтық мәртебесі жоғары болғанымен, қоғамдық ықпалы шектеулі болып қала береді.
Қазіргі Қазақстан үшін ең өзекті міндеттердің бірі – институционалдық сенімді күшейту. Бұл міндетті орындауда Құрылтай ерекше рөл атқара алады. Бірақ оның басты артықшылығы кең өкілеттігінде емес, қоғамнан ешнәрсені жасырмай жұмыс істей алу қабілетінде. Себебі XXI ғасырда ашықтық – мемлекеттік басқарудың қосымша артықшылығы емес, оның өмір сүруінің негізгі шарты.