Әділетті Қазақстан: саяси жаңғырудан қоғамдық нәтижеге дейін
Мемлекеттің дамуындағы өзгерістің басталуы мен оның нақты нәтижеге айналуы – екі бөлек кезең. Біріншісінде жаңа идеялар ұсынылып, заңнамалық және институционалдық негіз қалыптасады. Екіншісінде сол өзгерістердің азамат өміріне қаншалықты әсер еткені бағаланады. Қазақстан бүгінде саяси жаңғырудың нәтижесін қоғамдық өмірдің нақты өлшемдерімен саралайтын кезеңге қадам басып отыр.
Әділетті Қазақстан идеясын тек саяси реформалардың атауы ретінде қарастыру оның мазмұнын тарылтады. Оның негізінде мемлекеттік басқарудың сапасын арттыру, азаматтардың құқықтарын қорғау, қоғамның пікірін ескеру және әр адамға өз мүмкіндігін жүзеге асыруға жағдай жасау секілді кең міндеттер жатыр.
Әділеттілік – заң алдындағы теңдікпен ғана шектелмейді. Ол адамның еңбегінің бағалануынан, құқықтарының қорғалуынан, мемлекеттік шешімдерге өз пікірін білдіру мүмкіндігінен де көрінеді. Сондықтан әділетті мемлекетті қалыптастыру бір ғана реформамен аяқталмайды. Бұл – азаматтың мемлекет ісіне қатысуынан бастап, қабылданған шешімдердің нәтижесіне дейін жалғасатын ұзақ қоғамдық үдеріс.
Соңғы жылдардағы саяси жаңғыру осы бағыттағы маңызды өзгерістермен ерекшеленді. Конституциялық реформалар мемлекеттік институттарды жетілдіруге және азаматтардың саяси үдеріске қатысу мүмкіндігін кеңейтуге жол ашты. Ұлттық Құрылтай да қоғам мен мемлекет арасындағы пікір алмасудың маңызды алаңына айналды. Құрылтайда көтерілген ұсыныстардың заңнамалық шешімдерге ұласуы қоғамдық бастаманың мемлекеттік саясатқа ықпал ете алатынын көрсетті.
Ендігі маңызды мәселенің бірі – осы саяси өзгерістердің Құрылтай сайлауы арқылы жаңа деңгейге көтерілуі. Сайлау – азаматтың мемлекет дамуындағы бағытын таңдауға қатысуының ең нақты тетіктерінің бірі. Бұл жерде дауыс беру тек кандидатқа таңдау жасау емес, қоғамның қандай мәселелерді басым деп санайтынын білдіретін саяси ұстанымға айналады.
Құрылтай сайлауының маңызын да осы тұрғыдан бағалау қажет. Қоғам өкілдерін таңдау арқылы азаматтар өздерінің қоғамдық мүддесін кімнің қорғағанын, қандай бастамалардың көтерілгенін және олардың нақты нәтижеге қаншалықты бағытталғанын бағалайды. Демек, сайлау саяси институттың құрамын қалыптастырумен қатар, оның алдындағы қоғамдық жауапкершілікті де күшейтеді.
Бұл ретте сайлаушының саяси сауаттылығы ерекше мәнге ие. Азаматтың таңдауы эмоцияға немесе жеке мүддеге емес, кандидаттың ұстанымына, бағдарламасына, қоғамдық мәселелерді шешуге қабілетіне негізделген сайын өкілді институттардың сапасы да артады. Ал сапалы таңдау – сапалы өкілдіктің негізі.
Кез келген реформаның шынайы бағасы оның қағаздағы мазмұнымен емес, күнделікті өмірдегі нәтижесімен өлшенеді. Азамат үшін әділетті мемлекеттің көрінісі – сапалы білім, қолжетімді медицина, тұрақты жұмыс, әділ құқықтық қорғаныс, тиімді мемлекеттік қызмет және жайлы өмір сүру ортасы.
Сондықтан қазіргі кезеңде «қандай өзгеріс жасалды?» деген сұрақпен қатар, «сол өзгерістің жалғасуына азаматтың таңдауы қалай ықпал етеді?» деген сауалдың да маңызы артып отыр.
Құрылтай сайлауы осы тұрғыдан алғанда саяси жаңғыру мен қоғамдық нәтижені байланыстыратын маңызды кезең. Өйткені реформалардың тұрақтылығы тек мемлекеттік институттарға емес, сол институттардың қалыптасуына қатысатын азаматтардың жауапкершілігіне де байланысты.
Әділетті Қазақстанның жаңа кезеңі – реформалардың санынан олардың сапасына, жарияланған бастамадан нақты іске, мемлекеттік шешімнен азамат сезінетін нәтижеге қарай бет бұру кезеңі. Ал бұл үдерісте сайлау азаматтың саяси таңдауын нақты әрекетке айналдыратын негізгі құралдардың бірі болып қала береді.
Мемлекет әділ ереже мен тең мүмкіндік қалыптастыруға тиіс болса, азамат өз таңдауына жауапкершілікпен қарауы қажет. Осы екі тараптың өзара сенімі мен жауапкершілігі күшейгенде ғана саяси жаңғыру тұрақты қоғамдық өзгеріске айналады.
Әділетті Қазақстанның тарихи маңызы – жаңа институттар қалыптастыруда ғана емес, әділет қағидатын мемлекеттің күнделікті жұмыс өлшеміне айналдыруда. Ал Құрылтай сайлауы – осы қағидаттың қоғамдық таңдаумен бекемделетін кезеңдерінің бірі.
Себебі реформаның ең нақты нәтижесі – азаматтың өзгерісті ресми құжаттан ғана емес, өз өмірінен сезінуі және сол өзгерістің бағытын таңдауға өзі қатысуы.