Қазіргі Қазақстандағы саяси реформалардың негізгі мақсаты – мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру ғана емес, олардың қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейту. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауы ерекше маңызға ие. Себебі Құрылтайдың құрамына енетін депутаттар немесе өкілдер қоғамның әртүрлі топтарының мүддесін білдіретін тұлғалар болуы тиіс. Сондықтан сайлау барысында қойылатын талаптар мен шектеулер жай ғана заңдық нормалар емес, Құрылтайдың болашақтағы беделі мен тиімділігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болып саналады.
Қандай да бір мемлекеттік институттың қоғам алдындағы сенімі ең алдымен оны құрайтын адамдардың кәсібилігіне, адалдығына және азаматтық ұстанымына байланысты. Осы себепті Құрылтай депутаттарына қойылатын талаптар дәстүрлі саяси критерийлермен ғана шектелмеуі тиіс. Жаңа саяси модель қоғаммен ашық жұмыс істей алатын, қоғамдық пікірді тыңдайтын және нақты ұсыныс әзірлеуге қабілетті тұлғаларды қажет етеді.
Бүгінгі күні қоғамның негізгі сұранысы – халыққа жақын, сөзден іске көшетін өкілдер. Сондықтан Құрылтай депутаты ең алдымен белгілі бір әлеуметтік топтың немесе өңірдің мәселесін терең білетін азамат болуы маңызды. Оның қоғамдық тәжірибесі, кәсіби беделі және халықпен тұрақты байланысы Құрылтай жұмысының сапасына тікелей әсер етеді.
Құрылтай сайлауының ерекшелігі – мұнда саяси ұрандардан гөрі нақты қоғамдық жұмыс тәжірибесі бағалануы тиіс. Себебі Құрылтай заң шығаратын емес, қоғамдық ұсыныстарды мемлекеттік саясатпен ұштастыратын институт ретінде қалыптасып келеді. Мұндай жағдайда әрбір депутаттың аналитикалық ойлау қабілеті, келіссөз жүргізу мәдениеті және әртүрлі пікірлерді ортақ ұстанымға біріктіре білуі ерекше маңызға ие болады.
Сонымен бірге Құрылтай депутатының тәуелсіздігі де басты талаптардың бірі саналады. Қоғам өкілдерінің сеніміне ие болған адам қандай да бір жеке немесе корпоративтік мүддені емес, ең алдымен халықтың ортақ мүддесін қорғауы қажет. Бұл – жаңа саяси мәдениеттің негізгі қағидаларының бірі.
Талаптармен қатар белгілі бір шектеулердің болуы да демократиялық институттардың табиғи ерекшелігі болып табылады. Кез келген елде мемлекеттік немесе қоғамдық маңызы жоғары органдарға қойылатын талаптардың мақсаты – олардың қызметінің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз ету. Сондықтан Құрылтай депутаттары үшін де мүдделер қақтығысын болдырмау, қызметтік өкілеттікті жеке мақсатқа пайдаланбау, қоғамды арандататын әрекеттерден аулақ болу сияқты қағидалар маңызды орын алады.
Бүгінгі ақпараттық қоғамда депутаттың беделі тек ресми мінбердегі сөздерімен емес, оның қоғамдық кеңістіктегі мінез-құлқымен де бағаланады. Әлеуметтік желілердегі әрекеті, халықпен қарым-қатынасы, сынға жауап беру мәдениеті – барлығы азаматтардың сеніміне ықпал етеді. Сондықтан Құрылтай депутаты үшін жоғары саяси мәдениет пен қоғамдық этика талаптарын сақтау бұрынғыдан да маңызды.
Тағы бір маңызды мәселе – есеп беру мәдениеті. Бұрын қоғамдық кеңестердің немесе түрлі консультативтік құрылымдардың қызметінде есептілік деңгейі әртүрлі болды. Ал жаңа Құрылтай жұмысының тиімділігі оның мүшелерінің халық алдында тұрақты түрде атқарған жұмысы туралы ақпарат беріп отыруына байланысты болады. Ашық есеп беру қоғамның сенімін арттырып қана қоймай, депутаттардың жауапкершілігін де күшейтеді.
Құрылтай депутаттарына қойылатын талаптардың ішінде кәсіби құзыреттілік ерекше орын алады. Қазіргі таңда экономикалық даму, әлеуметтік саясат, цифрландыру, экология, өңірлік даму секілді бағыттар бойынша сапалы ұсыныстар әзірлей алатын мамандарға сұраныс жоғары. Сондықтан Құрылтай құрамында түрлі саланың тәжірибелі өкілдерінің болуы қабылданатын шешімдердің сапасын арттырады.
Сонымен қатар қоғам жаңа буын көшбасшыларының қалыптасуын күтеді. Осы тұрғыдан алғанда жастардың Құрылтай жұмысына қатысуы тек өкілдік үшін ғана емес, жаңа идеялар мен тың көзқарастардың қалыптасуы үшін де маңызды. Бұл мемлекеттік басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін факторлардың бірі.
Алдағы Құрылтай сайлауы азаматтардың да жауапкершілігін арттырады. Себебі қоғам таңдаған әрбір депутат кейін халықтың атынан сөйлейді. Сондықтан сайлау кезінде кандидаттардың өмірбаянына ғана емес, олардың нақты қоғамдық жұмысына, ұсынған бастамаларына және халық арасындағы беделіне назар аудару маңызды.
Қорытындылай айтсақ, Құрылтай депутаттарына қойылатын талаптар мен шектеулердің негізгі мақсаты – қоғамның сеніміне ие болатын кәсіби, адал әрі жауапты өкілдерді қалыптастыру. Егер бұл қағидалар толық сақталса, Құрылтай халықтың пікірін мемлекеттік саясатқа жеткізетін ықпалды қоғамдық институтқа айналып, еліміздегі саяси реформалардың табысты жүзеге асуына елеулі үлес қоса алады.