Халық Құрылтайдан не күтеді?
Сайлау жақындаған сайын қоғам үшін бір нәрсе анық байқалады: енді таңдау жасау кезінде тек кандидаттың беделі немесе айтқан уәдесі жеткіліксіз. Сайлаушы ұсыныстың өзіне, оның артындағы көзқарасқа және елдің болашағына қатысты ұстанымға көбірек мән береді. Бұл – Құрылтай сайлауының саяси мазмұнын айқындайтын маңызды ерекшеліктің бірі.
Өйткені Құрылтайдың қалыптасуы қоғам алдына жаңа міндет қойып отыр. Енді азаматтар өз өкілінен жеке бір мәселені көтеруді ғана емес, мемлекет дамуының маңызды бағыттарына қатысты салмақты ұстаным күтеді. Білім, экономика, әлеуметтік саясат, құқық, жастар, технология немесе қоғамдық даму туралы сөз болғанда, оның әрқайсысына жеке-жеке пікір айтудан гөрі, олардың өзара байланысын түсіндіре алатын көзқарас маңызды.
Осы жерде кандидаттың бағдарламасы ерекше мәнге ие болады. Бағдарлама жай ғана тартымды ұсыныстардың жиынтығы болмауы тиіс. Оның ішінде қандай мәселе бірінші кезекте шешілуі керек, оған қандай жолмен қол жеткізуге болады, ұсыныстың мемлекетке және қоғамға әсері қандай деген сұрақтарға жауап болғаны жөн. Сонда сайлаушы үшін таңдау да әлдеқайда түсінікті болады.
Бүгінгі азаматтың саяси талабының өзгеруі де осыдан көрінеді. Ол дайын жауапты ғана күтпейді, ұсыныстың негіздемесіне үңіледі. Бір мәселені шешу екінші салаға қалай әсер етеді, ұсыныстың ұзақ мерзімді салдары қандай, оны іске асыру үшін қандай өзгерістер қажет деген сұрақтар қоғамдық бағалаудың бір бөлігіне айналып келеді.
Сондықтан Құрылтай сайлауын тек өкілдерді анықтайтын процесс ретінде қарау жеткіліксіз. Оның тағы бір маңызы – қоғамның қандай саясатты қолдайтынын көрсетуінде. Сайлаушы өз таңдауымен белгілі бір адамға ғана емес, белгілі бір ұстанымға, даму бағытына да баға береді.
Бұл тұрғыдан алғанда, кандидаттардың пікірталасы мен ұсыныстарының сапасы маңызды. Бір-бірінің сөзін қайталау немесе көпшілікке ұнайтын мәселелерді тізбектеу сайлаушының таңдауын жеңілдетпейді. Керісінше, ел алдында тұрған күрделі мәселеге әр кандидаттың қандай көзқараспен қарайтыны, қандай басымдық ұсынатыны және оның позициясының айырмашылығы неде екені анық көрінуі керек.
Қоғам үшін Құрылтайдың тағы бір күтілетін нәтижесі – саяси пікірталастың сапасы. Сын айту бар, бірақ оның орнына не ұсынылатыны маңызды. Мәселені көрсету бар, бірақ оның себебін түсіндіру одан да маңызды. Ал шешім ұсыну бар, бірақ сол шешімнің салдарын есептеу – жауапты саясаттың белгісі.
Осыдан келіп Құрылтай депутаттарына қойылатын талап та өзгереді. Олар тек өз сайлаушыларының пікірін жеткізуші емес, әртүрлі көзқарастардың арасынан ел үшін тиімді шешім табуға қатысатын саяси тұлға болуы керек. Бұл үшін тәжірибемен қатар талдау қабілеті, пікірін дәлелдеу мәдениеті және ұзақ мерзімді ойлау қажет.
Ал сайлаушының жауапкершілігі де осымен қатар жүреді. Кандидатты бағалау кезінде оның қанша мәселе айтқанына емес, сол мәселелерге қандай шешім ұсынатынына назар аудару маңызды. Себебі саяси таңдау эмоцияға ғана емес, саналы салыстыруға сүйенген кезде ғана өзінің толық мәнін алады.
Құрылтайдың алғашқы сайлауы осы жағынан ерекше кезең болмақ. Ол жаңа өкілді органның құрамын ғана емес, қоғамның саяси сұранысының қандай бағытта қалыптасып келе жатқанын да көрсетеді. Қандай мәселелер басымдыққа ие болады, қандай ұсыныстар қолдау табады, сайлаушы қандай қасиеттерді бағалайды – мұның бәрі жаңа саяси кезеңнің сипатына әсер етеді.
Сондықтан халықтың Құрылтайдан күтетін нәрсесін тек «мәселем шешілсін» деген қысқа талаппен шектеуге болмайды. Оның астарында әлдеқайда ауқымды сұраныс бар. Азаматтар елдің қай бағытта дамитынын, сол бағытты айқындайтын шешімдердің қалай қабылданатынын және өз таңдауының осы процеске қаншалықты ықпал ететінін білгісі келеді.
Осы себепті Құрылтай сайлауының басты өлшемі – кімнің көбірек уәде бергені емес. Кімнің елдің ертеңіне қатысты ойы жүйелі, ұсынысы негізді және ұстанымы айқын екені маңызды.
Сайлау аяқталғаннан кейін бұл талап одан әрі күшейе түседі. Өйткені сол кезде ұсыныстардың орнына нақты саяси жұмыс келеді. Ал халықтың бүгінгі таңдауы ертеңгі күннің саяси мазмұнына айналады.
Демек, Құрылтайдан күтілетін ең басты нәрсе – халықтың орнына ойлау емес, халықпен бірге елдің болашағына қатысты салмақты шешімдер қабылдай алатын саяси орта қалыптастыру.