Құрылтай – елдік шешімдер мен елеулі өзгерістер алаңы
Ел тағдырын өзгертетін шешімдер бір күнде пайда болмайды. Оның алдында қоғамда жиналған мәселе, айтылған ұсыныс, түрлі пікір және белгілі бір таңдаулар тұрады. Кейде көпшілік күнделікті тіршіліктің бір бөлігі ретінде қабылдайтын мәселе уақыт өте келе мемлекеттік деңгейдегі шешімді қажет ететін түйінге айналады. Демек, үлкен өзгерістің бастауы көбіне үлкен мінберден емес, қоғамның өзінен шығады.
Құрылтайдың саяси салмағын дәл осы тұрғыдан бағалауға болады. Оның негізгі міндеті тек заң қабылдау немесе мемлекеттік бастамаларды рәсімдеу емес. Ең маңыздысы – қоғамда қалыптасқан сұранысты дер кезінде байқап, оны нақты шешімге айналдыра алатын өкілді алаң қалыптастыру.
Бұл жерде Құрылтай сайлауының мәні өзгеше қырынан көрінеді. Азамат сайлау учаскесіне барған кезде тек белгілі бір кандидатқа немесе саяси күшке дауыс бермейді. Ол өзінің қандай мәселелерді маңызды санайтынын да білдіреді. Бір азамат үшін өңірдің инфрақұрылымы өзекті болса, екіншісі үшін білім мен жұмыспен қамту, енді бірі үшін әлеуметтік әділет пен азаматтардың құқықтарын қорғау маңызды болуы мүмкін. Осы түрлі сұраныстардың жиынтығы елдің нақты күн тәртібін қалыптастырады.
Сондықтан Құрылтайдағы саяси өкілдік дегеніміз – жай ғана орын саны емес, қоғамдағы әртүрлі көзқарастардың шешім қабылдау үдерісіне жету мүмкіндігі. Бұл жаңа заң шығарушы органның жұмыс сапасына тікелей әсер ететін фактор.
Бір палаталы Құрылтайдың алғашқы сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді. Бұл – жаңа конституциялық негізде қалыптасатын заң шығарушы органның алғашқы сайлауы. Сондықтан оның ерекшелігі тек жаңа депутаттарды анықтауында емес, жаңа саяси институттың қандай мазмұнмен жұмыс істейтінін қоғамның өзі айқындауында жатыр.
Осы тұста тағы бір маңызды мәселе бар. Елдік шешімнің сапасы оны қабылдайтын институттың құрылымымен ғана анықталмайды. Оның сапасы сол шешімнің қандай ақпаратқа, қандай қоғамдық сұранысқа және қандай талқылауға сүйеніп қабылданғанына байланысты. Егер мәселе төменнен жоғары қарай көтеріліп, сараптамадан өтіп, қоғамдық пікірмен толықтырылса, қабылданған шешімнің өміршеңдігі де артады.
Құрылтайдың алдында тұрған үлкен мүмкіндік – дәл осы байланысты күшейту. Қоғамда айтылған пікір мен заң шығарушы деңгейдегі шешімнің арасында үлкен қашықтық болмауы керек. Азаматтың ұсынысы тек кездесу барысында айтылып, сол жерде қалмай, тиісті шешімнің қалыптасуына ықпал етуі маңызды. Сонда ғана өкілді орган мен қоғам арасындағы байланыс формалды сипаттан нақты мазмұнға көшеді.
Мұндай жүйе елдегі өзгерістердің бағытын да өзгертеді. Өзгеріс жоғарыдан ұсынылып қана қоймай, қоғамның нақты қажеттілігінен туындайды. Бұл – саяси тұрақтылықтың да маңызды алғышарты. Себебі адамдар өз мәселесінің мемлекеттік деңгейде естіліп, қаралып жатқанын көрген кезде қоғамдық диалогтың нәтижесіне деген сенім қалыптасады.
Құрылтайдың тарихи жауапкершілігі де осында. Оның алғашқы құрамының жұмысы кейінгі жылдардағы заң шығару мәдениетіне, саяси пікірталастың сапасына және азаматтардың мемлекеттік институттарға көзқарасына әсер етуі мүмкін. Сондықтан алғашқы сайлауды тек жаңа органды жасақтау деп қабылдау жеткіліксіз. Бұл – шешім қабылдаудың жаңа мәдениетіне жол ашатын кезең.
Ал елеулі өзгеріс дегеніміз міндетті түрде бірден байқалатын ауқымды реформа емес. Кейде оның бастамасы бір заңдағы өзгерістен, бір әлеуметтік мәселенің шешімінен, бір өңірдің ұзақ уақыт көтеріп жүрген проблемасының күн тәртібіне шығуынан көрінеді. Осындай шағын шешімдер жинақталып барып, елдің даму бағытын өзгертеді.
Сондықтан Құрылтайдың тиімділігі оның қанша мәселе қарағанымен емес, қаралған мәселелердің қаншасы нақты қоғамдық нәтижеге айналғанымен өлшенуі тиіс.
Бұл тұрғыдан алғанда, 23 тамыздағы сайлау – соңғы нүкте емес. Керісінше, қоғамның өз таңдауын мемлекеттік шешімдер жүйесіне енгізетін алғашқы нүкте. Сайлаушы өз дауысымен Құрылтайға сенім білдіреді, ал Құрылтай сол сенімнің салмағын қабылданатын шешімдер арқылы көрсетуі керек.
Елдік шешім дегеніміз – елдің атынан ғана қабылданатын шешім емес. Ол елдің үні естілген жерде қалыптасатын шешім.
Құрылтайдың шынайы мәні де дәл осы жерде.