Құрылтай сайлауы: халықтың саяси таңдауы қай деңгейде?
Сайлаудың шынайы нәтижесі бюллетеньдегі белгі қойылған сәттен емес, оған дейінгі ой таразысынан басталады. Өйткені демократиялық таңдау дегеніміз – бірнеше нұсқаның арасынан біреуін белгілеу ғана емес, азаматтың елдің бүгінгі жағдайына және ертеңгі бағытына қатысты өзіндік позициясын қалыптастыруы.
2026 жылғы 23 тамызда өтетін Құрылтай сайлауы осы тұрғыдан ерекше мәнге ие. Бұл – жаңа саяси құрылым жағдайындағы алғашқы сайлау. Сондықтан оның маңызын тек мандат саны немесе кандидаттар арасындағы бәсекемен шектеу жеткіліксіз. Қазір қоғамның саяси таңдауының қандай деңгейге көтерілгені маңыздырақ.
Бүгінгі сайлаушы бұрынғыдай тек «кім жеңеді?» деген сұрақпен шектелмеуі тиіс. «Кімнің бағдарламасы өмір шындығына жақын?», «Кім елдің ұзақ мерзімді мәселелерін көре алады?», «Кімнің ұстанымы жеке мүддеден жоғары тұрады?» деген сауалдар алдыңғы орынға шығуы қажет.
Бұл – саяси мәдениеттің өзгеріп келе жатқанын көрсететін маңызды белгі.
Құрылтай сайлауында жеті партияның кандидаттары саяси бәсекеге түсіп отыр. Ресми мәліметтерде партиялық тізімдерге 500-ден астам кандидат енгізілгені көрсетіледі. Мұндай бәсеке сайлаушыға таңдау мүмкіндігін кеңейтеді. Бірақ таңдау көбейген сайын жауапкершілік те артады: кандидат санының көптігі саналы таңдау автоматты түрде қалыптасады дегенді білдірмейді.
Саяси таңдау деңгейін дәл осы жерден бағалауға болады.
Егер азамат кандидаттың танымалдығына емес, оның ұстанымына қараса; эмоциялық ұраннан гөрі нақты ұсынысты сараласа; жеке пайдадан гөрі қоғамдық мүддені басшылыққа алса – бұл электоралдық мәдениеттің сапалық өзгерісі.
Ал керісінше, таңдау тек таныстыққа, сыртқы беделге немесе қысқа мерзімді уәдеге негізделсе, саяси институт қанша жаңарғанымен, саяси сана сол деңгейде қалуы мүмкін.
Сондықтан Құрылтай сайлауының бір маңызды нәтижесі мандат иелерінің құрамынан бөлек, сайлаушының өзін қалай көрсеткенінен байқалады.
Бұл жерде тағы бір қызық парадокс бар. Сауалнама бойынша қазақстандықтардың 73,8 пайызы 23 тамызда дауыс беруге ниетті екенін білдірген. Бұл – электоралдық белсенділікке деген ниеттің жоғары екенін көрсетеді. Бірақ дауыс беруге бару мен саяси тұрғыдан саналы таңдау жасау – екі түрлі өлшем.
Демек, ендігі мәселе – «қанша адам дауыс береді?» емес, «қанша адам өз таңдауын түсініп дауыс береді?»
Қоғамның саяси жетілуі дәл осы айырмашылықтан көрінеді.
Құрылтайдың болашақтағы беделі де сайлау нәтижесіне ғана байланысты емес. Егер азаматтар өз таңдауы арқылы кәсіби, пікірін дәлелмен қорғай алатын, қоғамдағы әртүрлі көзқарасты ескере отырып шешім қабылдайтын өкілдерді таңдаса, жаңа институттың мазмұны да соғұрлым сапалы қалыптасады.
Ал бұл жерде Құрылтайға сайланатын азаматтарға ғана емес, сайлаушыларға да үлкен міндет жүктеледі. Өйткені сапалы өкілдік сапалы сұраныстан басталады.
Сондықтан Құрылтай сайлауын қоғамның саяси санасына қойылған өзіндік «тест» деуге болады. Бұл тесттен кімнің өтетіні 23 тамызда белгілі болады. Бірақ одан да маңыздысы – сол күнге дейін әр азамат өз таңдауын қаншалықты саралап үлгеретіні.
Өйткені жаңа саяси институттың тағдырын тек оның өкілдері қалыптастырмайды. Оны таңдаған қоғамның саяси талғамы да қалыптастырады.
Ал саяси таңдаудың ең жоғары деңгейі – өз дауысының бір адамға емес, елдің бағытына әсер ететінін түсіну.