Бір мандаттың артында қандай жауапкершілік тұр?
Сайлауда бір дауыс көпшіліктің ішінде көзге түспеуі мүмкін. Бірақ сол дауыстардың жиынтығы бір адамға мандат береді. Ал мандат – жай ғана өкілеттік емес. Оның артында азаматтардың күткені, қоғамның талабы және қабылданған шешімдердің салдары тұр. Сондықтан Құрылтай сайлауындағы бір орынның салмағын тек санмен өлшеу жеткіліксіз.
Мандат алған адам белгілі бір кезеңге қоғам атынан сөйлейтін мүмкіндікке ие болады. Бірақ өкілдік ету мен халықтың атынан сөйлеудің арасында үлкен айырмашылық бар. Біріншісі – құқық, екіншісі – жауапкершілік.
Осы жерде Құрылтай сайлауының маңызды қыры көрінеді. Сайлаушы өз таңдауын жасағанда тек кандидаттың жеке қасиетін бағаламайды. Ол белгілі бір адамның қоғамдық мәселелерге қалай қарайтынына, пікір алмасуға қаншалықты дайын екеніне, әртүрлі көзқарастың арасынан ортақ мүддені таба алатынына да баға береді. Өйткені Құрылтайдағы мандат жеке пікірді жариялаудың емес, қоғамдық мүддені таразылаудың мүмкіндігі.
Мандаттың тағы бір ерекшелігі – оның иесіне тек сөз сөйлеу құқығын емес, таңдау жасау жауапкершілігін жүктеуінде. Күн тәртібіне қандай мәселе шығарылады? Қай ұсынысқа басымдық беріледі? Қандай бастама қолдауды қажет етеді? Осындай шешімдердің әрқайсысы белгілі бір деңгейде қоғамның болашақ бағытына ықпал етеді.
Сондықтан Құрылтай мүшесінің жұмысын тек мінбердегі сөзімен бағалау жеткіліксіз. Оның шынайы саяси салмағы – мәселені қалай көтеретінінен, қандай дәлел келтіретінінен және әртүрлі пікірлер арасынан ел үшін тиімді ұстанымды қалай қалыптастыратынынан байқалады.
Бір мандаттың артында бір ғана өңірдің немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесі тұрмауы тиіс. Құрылтайдың ерекшелігі де осында. Өкіл жергілікті мәселені елдік деңгейдегі үдерістермен байланыстыра алғанда ғана оның ұстанымы кең ауқымға ие болады. Өйткені бір өңірдегі мәселенің түпкі себебі басқа аймақтағы жағдаймен сабақтас болуы әбден мүмкін.
Бұл жерде сайлаушының жауапкершілігі де бар. Мандаттың сапасы оны иеленген адамның қабілетіне ғана емес, оны таңдаған қоғамның саяси талғамына да байланысты. Кандидаттың танымалдығы мен оның елдік мәселелерді шешуге дайындығы әрдайым бір ұғым емес. Сондықтан сайлау кезінде тұлғаның беделінен бұрын оның көзқарасына, ұстанымына және қоғамдық мәселелерге деген дайындық деңгейіне назар аудару маңызды.
Ең бастысы, мандат сайлаумен бірге аяқталмайды. Керісінше, сайлау – оның басталатын нүктесі. Сайланған өкіл үшін кейінгі кезең әлдеқайда күрделі: айтылған ұсыныстардың тағдырын бақылау, қоғаммен байланысты үзбеу, өз ұстанымын түсіндіру, қажет жағдайда пікірін қайта қарау және атқарылған жұмысқа баға беруге мүмкіндік жасау.
Саяси өкілдіктің сапасы дәл осы тұста анықталады. Себебі халыққа есеп беру – формалды міндет қана емес, мандаттың қоғамдық мәнін сақтайтын механизм. Егер азамат өз таңдауының нәтижесін көре алса, сайлауға деген көзқарас та өзгереді. Ал өкіл мен қоғам арасындағы байланыс тек сайлау науқаны кезінде емес, тұрақты түрде жалғасса, мандаттың мазмұны тереңдей түседі.
Бір мандаттың артында мыңдаған пікір, жүздеген ұсыныс, ондаған мәселе тұруы мүмкін. Бірақ олардың барлығын бірдей алға шығару мүмкін емес. Сондықтан нағыз жауапкершілік – көп мәселенің арасынан ел үшін маңыздысын ажырата білу, эмоцияға емес, дәлелге сүйену және бүгінгі шешімнің ертеңгі салдарын есептей алу.
Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай сайлауындағы мандат – артықшылық емес, қоғамдық аманат. Оның қадірі орынның мәртебесімен емес, сол орын арқылы қоғамға қаншалықты пайдалы жұмыс атқарылғанымен өлшенеді.
Сайлаушы үшін бір дауыс – таңдау. Ал сайланған адам үшін сол дауыстардың жиынтығы – күн сайын ақталуы тиіс жауапкершілік.