Бір сайлау – бірнеше қоғамдық өлшем
Сайлау аяқталған соң әдетте бір сұрақ қойылады: кім жеңді? Бұл заңды. Бірақ саяси процестің мазмұнын бір ғана сұраққа сыйғызу мүмкін емес. Өйткені сайлау – жеңімпазды анықтайтын механизм ғана емес, қоғамның саяси жағдайын көрсететін өзіндік индикатор.
Құрылтайдың алғашқы сайлауы да бірнеше өлшем бойынша бағалануы мүмкін.
Біріншісі – азаматтардың белсенділігі.
Екіншісі – кандидаттар арасындағы бәсекенің сапасы.
Үшіншісі – партиялардың бағдарламаларының мазмұны.
Төртіншісі – сайлаушылардың таңдау мәдениеті.
Бесіншісі – жаңа институтқа қоғамның қандай талап қоятыны.
Бір қарағанда, бұлардың бәрі бөлек мәселе сияқты. Шын мәнінде, олар бір-бірімен тығыз байланысты.
Мәселен, сайлаушы талапшыл болса, кандидаттың бағдарламасы да нақтырақ болуға тиіс. Бәсеке мазмұнды болса, партиялар бір-бірінен тек ұранмен емес, ұсыныстың сапасымен ерекшеленуге ұмтылады.
Қазіргі науқанның өзінде жеті партияның өкілдері теледебаттарға қатысып, бағдарламаларын ұсынып, саяси қарсыластарының позицияларына пікір білдіріп жатыр.
Бұл саяси пікір алуандығының бір көрінісі. Бірақ пікір алуандығының болуы мен оның сапалы талқылануы – екі түрлі нәрсе.
Саяси бәсеке дегеніміз бір-бірінен басым түсу үшін дауыс көтеру емес. Оның негізгі мәні – қоғамға түрлі бағыттың арасынан таңдау жасауға мүмкіндік беру.
Сайлаушы үшін тағы бір маңызды өлшем – күн тәртібі. Қандай мәселелер көбірек талқыланды? Қандай тақырыптар назардан тыс қалды? Қай ұсыныс қоғамда пікірталас туғызды? Бұл сұрақтардың өзі елдегі қоғамдық басымдықтарды түсінуге көмектеседі.
Сайлау нәтижесінде Құрылтайдың 145 депутаты қалыптасады. Бірақ оның саяси салмағын тек депутаттар саны арқылы бағалау аздық етеді.
Жаңа институттың беделі оның ішіндегі пікірталастың деңгейінен, заң шығару сапасынан және қоғамдағы күрделі мәселелерді талқылау қабілетінен көрінеді.
Сондықтан бұл сайлаудың нәтижесін бірнеше жылдан кейін қайта бағалау қажет болуы мүмкін. Сол кезде «кім өтті?» деген сұрақтан гөрі «қандай саяси мәдениет қалыптасты?» деген сұрақ маңыздырақ болуы ықтимал.
Сайлаудың ең қызық тұсы да осында. Бір күндік дауыс беру – бір сәттік оқиға. Ал оның қоғамдық салдары бірнеше жылға созылуы мүмкін.