ҚҰРЫЛТАЙ – ЗАМАНАУИ ЖӘНЕ ТИІМДІ ЗАҢ ШЫҒАРУШЫ ОРГАН
Қоғам өзгерген сайын заң да өзгеруі керек. Бірақ заңның өзгеруі әрдайым жаңа норма қабылдаумен ғана өлшенбейді. Оның басты мәні – құқықтық жүйенің қоғамдық өмірдегі өзгерістерді уақытында танып, оған нақты жауап бере алуында.
Бүгінгі таңда экономика, технология, еңбек нарығы, цифрлық орта мен әлеуметтік қатынастар бұрынғыдан әлдеқайда жылдам жаңарып келеді. Мұндай жағдайда заң шығару институтына қойылатын талап та өзгереді. Ол тек құқықтық құжат қабылдайтын құрылым емес, қоғамдағы жаңа құбылыстарды саралап, олардың құқықтық шекарасын айқындайтын кәсіби орталық болуы тиіс.
Осы тұрғыдан Құрылтайдың жаңа мәртебесінің маңызы айқындала түседі.
2026 жылғы конституциялық өзгерістерге сәйкес, Құрылтай Қазақстанның жоғары өкілді органы әрі заң шығару билігін жүзеге асыратын институт ретінде белгіленді. Бұл жаңа саяси модель заң шығару үдерісін ұйымдастырудың тәсілдеріне де жаңа талаптар қояды.
Ең алдымен, тиімді заң шығару деген ұғымның өзін дұрыс түсіну қажет.
Тиімділік – заңды мүмкіндігінше тез қабылдау емес. Тиімділік – қоғамдық мәселені артық рәсімсіз, сапалы сараптамамен және ұзақ мерзімді салдарын ескере отырып құқықтық шешімге айналдыру.
Бұл тұрғыда Құрылтайдың тұрақты комитеттерінің қызметі ерекше мәнге ие. Заң жобасының сапасы жалпы отырыстағы дауыс беруден бұрын қалыптасады. Оның әлсіз тұстары сараптама барысында анықталады, ұсыныстар салыстырылады, ықтимал салдарлары бағаланады.
Сондықтан заманауи заң шығарушы органның күші оның қабылдаған заңдарының санымен емес, сол заңдардың өміршеңдігімен өлшенуі тиіс.
Қазіргі қоғамда бір саладағы өзгеріс екінші салаға бірден әсер етеді. Мысалы, цифрлық технологиялардың дамуы білім беру, еңбек, қаржы, қауіпсіздік және дербес деректер мәселелерін қатар қамтиды. Мұндай күрделі процестерді бір ғана саланың шеңберінде қарастыру жеткіліксіз.
Демек, Құрылтайдың заң шығару қызметі пәнаралық сараптамаға, кәсіби пікірге және қоғамдық талқылауға сүйенген сайын оның тиімділігі арта түседі.
Тағы бір маңызды мәселе – заңның тұрақтылығы.
Жиі өзгертілетін немесе кейін қайта-қайта түзетуді қажет ететін заңдар құқықтық ортаның болжамдылығына кері әсер етеді. Сондықтан жаңа заң қабылдар алдында оның ертеңгі күні қандай мәселелер туындатуы мүмкін екенін бағалау қажет.
Бұл – заң шығару мәдениетінің жаңа деңгейі.
Құрылтай депутаттарының заң жобаларына түзетулер енгізу, ұсыныстар айту, қоғамдық маңызы бар мәселелерді көтеру мүмкіндігі осы процестің сапасын арттыруға бағытталған құрал ретінде қарастырылуы мүмкін.
Бұдан бөлек, заңның сапасы оны қабылдаған органның ғана емес, оны іске асыратын мемлекеттік аппараттың мүмкіндігіне де байланысты. Қағаз жүзінде мінсіз көрінген норма іс жүзінде орындалмаса, оның қоғамдық тиімділігі төмендейді.
Сондықтан заң шығарушы орган үшін «қандай заң қабылдаймыз?» деген сұрақпен бірге «бұл заң өмірде қалай жұмыс істейді?» деген мәселе де маңызды болуы тиіс.
Құрылтайдың заманауилығы осында.
Ол жаңа қоғамдық шындықты құқықтық кеңістікке жылдам енгізе алатын, сонымен бірге асығыстыққа жол бермейтін тепе-теңдік қалыптастыруы қажет.
Заң шығару – тек құқықтық мәтін дайындау емес. Бұл – қоғамның ертеңгі өміріне әсер ететін ережелерді қалыптастыру.
Сондықтан Құрылтайдың тиімділігін оның қабырғасында қабылданған құжаттар санымен емес, сол заңдардың азамат өміріне әкелген нақты өзгерісімен бағалау орынды.