ҚҰРЫЛТАЙ – САЯСИ ҮДЕРІСТЕРДІҢ АШЫҚТЫҒЫНЫҢ КЕПІЛІ
Қоғамның саяси жүйеге деген сенімі көбіне қабылданған шешімнің өзінен емес, сол шешімнің қалай дүниеге келгенінен басталады. Азамат үшін заңның мәтінін білу жеткіліксіз. Оның қандай қоғамдық қажеттіліктен туындағанын, қандай пікірлер сараланғанын, қандай ұсыныстардың назарға алынғанын түсіну де маңызды. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтайдың жаңа институционалдық сипаты саяси үдерістердің ашықтығына жаңа мазмұн бере алады.
2026 жылғы жаңа конституциялық өзгерістер нәтижесінде Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде айқындалды. Оның қызметінің негізгі қағидаттарының қатарында жариялылық, саяси әралуандық, алқалылық және депутаттардың теңдігі белгіленген. Бұл талаптардың әрқайсысы саяси институттың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруға бағытталған.
Алайда жариялылықты тек отырыстардың ашық өтуі немесе ақпараттың көп жариялануымен шектеуге болмайды. Қазіргі қоғам үшін ашықтықтың өлшемі әлдеқайда кең. Ол – шешімнің қалыптасу барысын түсіндіре білу.
Мәселен, қандай да бір заң жобасы ұсынылды делік. Қоғам үшін оның мәтініне қол жеткізу маңызды. Бірақ одан да маңыздысы – бұл заңның қандай мәселені шешетіні, оның ықтимал салдары қандай болатыны және талқылау барысында қандай ұсыныстар ескерілгені.
Осы жерде Құрылтайдың тұрақты комитеттері, жұмыс топтары, тыңдаулар мен үкіметтік сағаттар секілді тетіктерінің мәні арта түседі. Олар заң шығару процесін тек депутаттар арасындағы талқылау деңгейінде қалдырмай, қоғамдық пікірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Саяси ашықтықтың тағы бір маңызды қыры – жауапкершіліктің айқын болуы.
Қоғам қандай да бір шешімнің нәтижесін көргенде оның артында нақты институт пен нақты жауапкершілік тұрғанын білуі қажет. Бұл саяси жүйедегі есептілік мәдениетін қалыптастырады.
Жаңа модельде Құрылтай депутаттарына заң жобаларына түзетулер енгізу, қоғамдық маңызы бар мәселелерді көтеру, ұсыныстар айту секілді өкілеттіктер беріледі. Мұндай мүмкіндіктер азаматтардың пікірін заң шығару үдерісіне жеткізетін институционалдық арналарды кеңейтеді.
Бұл жерде маңызды бір мәселе бар. Қоғамдық пікірдің естілуі мен оның мемлекеттік шешімге айналуы – екі бөлек процесс. Біріншісі диалогты қажет етсе, екіншісі нақты рәсім мен саяси ерікке сүйенеді.
Құрылтайдың мәні осы екі процестің арасындағы байланысты күшейтуінен көрінуі мүмкін.
Егер азаматтың ұсынысы тиісті деңгейде қаралып, оның нәтижесі қоғамға түсінікті түрде жеткізілсе, саяси институттарға деген сенім де нығаяды. Ал егер қоғамдық пікір тек тыңдалып, бірақ оның кейінгі тағдыры белгісіз қалса, ашықтық формалды сипатта ғана қалады.
Сондықтан Құрылтай үшін жариялылықты ақпараттық саясаттың бір бағыты ретінде емес, заң шығару мәдениетінің тұрақты қағидаты ретінде орнықтыру маңызды.
Бүгінгі қоғам мемлекеттік институттардан тек шешім күтпейді. Ол шешімнің логикасын түсінгісі келеді. Бұл – демократиялық мәдениеттің табиғи талабы.
Осы тұрғыдан Құрылтайдың жаңа кезеңдегі міндеті – қоғам пікірін тыңдайтын мінбер болумен шектелмей, сол пікірдің заң шығару үдерісіндегі қозғалысын айқын көрсететін институт қалыптастыру.
Саяси жүйедегі ашықтық дәл осындай жағдайда нақты мазмұнға ие болады. Өйткені сенім жабық есіктің ар жағындағы шешімнен емес, қоғам көріп отырған ашық үдерістен қалыптасады.