Құрылтай сайлауы: Барлық азаматқа – тең мүмкіндік

Демократиялық қоғамның басты өлшемдерінің бірі – азаматтың қоғам өміріне араласуына қаншалықты мүмкіндік берілгені. Өйткені саяси таңдау тек белгілі бір топтың немесе белсенді азаматтардың еншісінде қалмауы керек. Әр адамның өз пікірін білдіруге, өз өкілін таңдауға және елдің болашағына қатысты шешімдерге ықпал етуге құқығы бар. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауының маңызы – азаматтардың саяси үдеріске қатысу мүмкіндігін кеңейтуінде.

Тең мүмкіндік ұғымын тек дауыс берумен шектеуге болмайды. Оның мәні – әр азаматтың қоғамдық мәселелерді көтеруге, өз ұстанымын білдіруге және оны шешуге қабілетті өкілді таңдауға мүмкіндігі болуында. Сайлаушы үшін де, кандидат үшін де ортақ талап – ашықтық, жауапкершілік және қоғам алдындағы есептілік.

Қазіргі қоғам біркелкі емес. Қала мен ауылдың, жастар мен аға буынның, кәсіпкер мен жалдамалы қызметкердің, әлеуметтік сала маманы мен өндіріс жұмысшысының сұранысы әртүрлі болуы заңды. Бірақ осы айырмашылықтардың барлығы бір мемлекеттің ортақ даму бағытына тоғысады. Сондықтан өкілдік жүйенің міндеті – әртүрлі пікірді бір-біріне қарсы қою емес, олардың арасынан қоғамның ортақ мүддесін табу.

Құрылтай сайлауы осы тұрғыдан ерекше жауапкершілікті талап етеді. Өйткені сайлаушы тек адамды таңдамайды, белгілі бір көзқарас пен ұстанымға да қолдау білдіреді. Ал кандидат үшін сайлау – өз бағдарламасын таныстыру ғана емес, қоғам алдында нақты міндеттеме алу мүмкіндігі.

Тең мүмкіндік ең алдымен ақпаратқа қолжетімділіктен басталады. Азамат кандидаттың кім екенін, оның қандай ұстанымы барын, қоғам үшін маңызды мәселелерге көзқарасын білуі қажет. Сайлаушының саналы таңдауы неғұрлым ақпаратқа негізделген сайын, өкілдік сапасы да соғұрлым жоғары болады.

Сонымен бірге саяси бәсекенің мәдениеті де маңызды. Әртүрлі пікірдің болуы – қоғамның әлсіздігі емес, керісінше оның ойлау кеңістігінің кең екенін көрсетеді. Бір мәселенің бірнеше шешімі ұсынылуы мүмкін. Мұндай жағдайда басты өлшем – кімнің дауысы қатты шыққаны емес, кімнің ұсынысы қоғамның нақты қажеттілігіне жауап бере алатыны.

Құрылтай сайлауындағы тең мүмкіндік мәселесін әлеуметтік тұрғыдан да қарастыру қажет. Қоғамның әр қабатының дауысы естілуі үшін өкілдік құрамда түрлі саланың тәжірибесі мен көзқарасы көрініс тапқаны маңызды. Бұл заң шығару барысында мәселелерді бір қырынан емес, бірнеше бағыттан бағалауға мүмкіндік береді.

Мұнда азаматтың сайлау құқығы мен қоғамдық жауапкершілігі қатар жүреді. Өз таңдауын жасау – құқық болса, сол таңдаудың салдарын түсіну – жауапкершілік. Сондықтан сайлауға қатысу саяси белсенділіктің ғана емес, азаматтық ұстанымның да көрінісі.

Ал кандидат үшін тең мүмкіндік – қоғамның әртүрлі тобына бірдей құрметпен қараудан басталады. Белгілі бір әлеуметтік топтың мәселесін көтеру маңызды болғанымен, оны жалпыұлттық мүддемен байланыстыра білу одан да маңызды. Себебі Құрылтайдағы өкілдік жеке мүддені ғана емес, қоғамдық келісімді нығайтуға бағытталуы тиіс.

Сайлаудың нәтижесі азаматтардың саяси таңдауымен анықталады. Бірақ оның шынайы нәтижесі сайлаудан кейін байқалады. Өкілдер қоғамның сенімін қаншалықты ақтайды, азаматтардың мәселесін заңнамалық деңгейде қаншалықты сауатты жеткізеді, қабылданған шешімдердің орындалуына қаншалықты ықпал етеді – осының барлығы тең мүмкіндіктің нақты нәтижесін көрсетеді.

Сондықтан Құрылтай сайлауын тек кезекті саяси науқан ретінде қабылдау жеткіліксіз. Оның мәні – азаматтың дауысы маңызды екенін, қоғамдағы әртүрлі пікірдің мемлекеттік шешімдерге ықпал ете алатынын көрсетуінде.

Тең мүмкіндік дегеніміз – барлығына бірдей нәтиже беру емес. Ол – әр азаматқа өз таңдауын жасауға, өз пікірін білдіруге және қоғамдық өмірге қатысуға бірдей құқықтық мүмкіндік ұсыну. Осы қағида орныққан кезде ғана сайлау азамат пен мемлекет арасындағы сенімді байланысты күшейтетін маңызды тетікке айналады.

Құрылтай сайлауының негізгі құндылығы да осында. Әр азаматтың дауысы – қоғамның ортақ шешіміне қосылған үлес. Ал әрбір саналы таңдау – елдің болашақ бағытын қалыптастыратын мүмкіндік.