Құрылтай – Жаңа Қазақстанның құндылық бағыттары

Қай кезеңде де мемлекеттің болашағын айқындайтын ең күрделі мәселенің бірі – қоғам қандай ұстанымдарды ортақ өлшем ретінде қабылдайды? Бұл сұрақтың жауабы экономикалық көрсеткіштерден де, саяси реформалардан да кең. Өйткені елдің даму бағытын ұзақ уақыт бойы ұстап тұратын күш – адамдардың ортақ түсінігі мен қоғамдық мінез-құлқында қалыптасқан құндылықтар.

Қазақстан үшін бүгінгі міндет – жаңа өзгерістердің мазмұнын айқындайтын осындай ортақ бағдарды орнықтыру. Осы жерде Құрылтайдың мәні тек саяси институт ретінде емес, елдің құндылықтық бағдарларын саралайтын қоғамдық кеңістік ретінде қарастырылуы қажет.

Мәселе белгілі бір құндылықтарды тізіп шығуда емес. Ең маңыздысы – олардың қазіргі қоғам үшін нені білдіретінін ашу.

Құндылықтың шынайы салмағы күнделікті өмірде көрінеді. Мысалы, заң мен тәртіпті құрметтеу тек құқықтық талаптарды орындаумен шектелмейді. Оның түпкі мағынасы – қоғамдағы ортақ ережеге жеке мүддеден жоғары деңгейде қарау.

Сол секілді еңбекқорлықты тек көп жұмыс істеу деп түсіну жеткіліксіз. Оның жаңа мазмұны – өз кәсібіне жауапкершілікпен қарау, біліктілігін жетілдіру және жасаған еңбегінің нәтижесіне жауап беру.

Ал отаншылдықты ұранмен өлшеу дәуірі өтіп барады. Бүгінгі патриотизм – өз қаласының тазалығына жауап беру, адал еңбек ету, қоғамдық тәртіпті сақтау, елдің дамуына пайдалы бастама ұсыну сияқты нақты әрекеттерден көрінуі тиіс.

Демек, Жаңа Қазақстанның құндылықтары адамның күнделікті таңдауларынан байқалатын практикалық ұстанымдарға айналуы керек. Бұл – құндылық саясатының ең маңызды өзгерісі.


Ұлттық негіз бен заманауи талаптың тоғысуы

Құрылтайдың құндылықтық бағытын қалыптастыруда тағы бір маңызды мәселе бар. Ол – ұлттық болмыс пен заманауи дамудың арасындағы тепе-теңдік.

Жаңару дегеніміз тарихи тәжірибеден ажырау емес. Керісінше, ұлттық дүниетанымдағы өміршең қағидаларды бүгінгі мемлекеттің қажеттілігіне бейімдеу.

Қазақ қоғамындағы елдік мәселелерді кеңесу арқылы шешу дәстүрі осы тұрғыдан жаңа мазмұнға ие бола алады. Бұрынғы ұғымды сол қалпында қайталау емес, оның мәнін қазіргі қоғамдық қатынастарға бейімдеу маңызды.

Сондықтан Құрылтай атауының жаңғыруын тарихи символикадан ғана іздеу жеткіліксіз. Оның қазіргі мәні – дәстүр мен жаңашылдықты бір-біріне қарсы қоймай, екеуін ел дамуының ортақ арнасына түсіру.


Әділдік – талап емес, ортақ жауапкершілік

Жаңа құндылықтар жүйесінің тағы бір ерекшелігі – әділдік ұғымының мазмұны кеңеюі. 

Әділ қоғамды тек биліктен әділ шешім күтетін қоғам ретінде түсіну жеткіліксіз. Әділдік азаматтың өз әрекетінен де басталады.

Кәсіпкер жұмысшысының еңбегін әділ бағалағанда, басшы қарамағындағы қызметкердің құқығын сақтағанда, азамат қоғамдық мүлікке өз мүлкіндей қарағанда, ата-ана баласына жауапкершілікпен тәрбие бергенде – әділдік қоғамдық қағидадан нақты әрекетке айналады.

Осы тұрғыдан алғанда, әділдік пен жауапкершілік бір-бірінен ажырамайтын екі ұғым. Құрылтайдың құндылықтық миссиясы да осы байланысты қоғамдық санада орнықтырумен толықтырыла алады.


Еңбек адамының мәртебесі – қоғамның құндылық айнасы

Жаңа Қазақстанның құндылық бағытын еңбекке деген көзқарастан да анық байқауға болады.

Қоғамда маңдай термен жеткен жетістіктің беделі жоғары болуы қажет. Себебі кәсіби маманның еңбегі – мемлекеттің күнделікті тұрақтылығын қамтамасыз ететін көзге көрінбейтін тіректердің бірі.

Теміржолшының, құрылысшының, мұғалімнің, дәрігердің, инженердің, диқанның, кәсіпкердің немесе өндіріс жұмысшысының еңбегін бағалау – әлеуметтік мәртебе мәселесі ғана емес. Бұл жас ұрпаққа «табысқа апаратын жол қандай?» деген сұрақтың жауабын көрсетеді.

Егер қоғам білімділік пен біліктілікті, адал еңбек пен кәсібилікті жоғары қойса, оның экономикалық мәдениеті де өзгереді.

Сондықтан еңбекқорлық пен кәсіби біліктіліктің жалпыұлттық құндылықтар қатарында белгіленуі кездейсоқ емес. Бұл қазіргі Қазақстанның адами капиталға деген көзқарасының өзгеріп келе жатқанын аңғартады.


Жасампаздық – жаңа кезеңнің мінезі

Жаңа Қазақстанның құндылықтары тек мінез-құлық нормаларын қалыптастырумен шектелмеуі тиіс.

Олар қоғамды алға сүйрейтін белсенді ұстанымға айналғаны маңызды.

Оның бір көрінісі – жасампаздық. Жасампаздық дегеніміз міндетті түрде ауқымды жобадан басталмайды. Бір ауылдағы жаңа бастама, мектептегі тың жоба, жас кәсіпкердің идеясы, өндірістегі тиімді шешім, ғылыми ізденіс немесе қоғамдық мәселені шешуге бағытталған ерікті еңбек – мұның бәрі елдің даму мәдениетін қалыптастырады.

Сондықтан жаңашылдықты тек технологиялық жетістік ретінде емес, мәселені бұрынғыдан тиімді шешуге ұмтылатын қоғамдық қасиет ретінде қарастырған жөн.

Бұл жерде Құрылтайдың міндеті – осындай бастамалардың қоғамдағы құндылықтық маңызын көрсетуге мүмкіндік беру.


Бірлік ұғымының жаңа мазмұны

Қазіргі қоғам үшін бірлік те бұрынғыдай тек ұрандық түсінік болып қалмауы керек.

Бірлік – бәрінің бірдей ойлауы емес. Керісінше, көзқарасы, кәсібі, жасы, әлеуметтік тәжірибесі әртүрлі адамдардың ортақ мақсат төңірегінде әрекет ете алуы.

Бұл – айырмашылықты әлсіздік емес, қоғамдық әлеует ретінде қабылдау мәдениеті. Құрылтайдың құндылықтық кеңістігі осындай түсінікті дамытуға мүмкіндік береді. Себебі елдің ортақ бағыты әртүрлі әлеуметтік топтардың тәжірибесімен толыққан кезде ғана өміршең болады.


Құрылтайдың құндылықтық миссиясы

Құрылтайдың тарихи атауына назар аударудан бұрын оның қазіргі қоғам алдындағы мазмұндық міндетін түсіну маңызды.

Ол – Қазақстан қандай қоғам болуға ұмтылуы керек деген сұраққа ортақ жауап іздеу. Бұл жауап дайын күйінде бір күнде қалыптаспайды. Ол еңбек мәдениетімен, азаматтық жауапкершілікпен, заңға құрметпен, ұлттық сана-сезіммен, жаңашылдықпен және өзара сыйластықпен біртіндеп орнығады.

Сондықтан Құрылтайды Жаңа Қазақстанның құндылық бағыттарымен байланыстыру – өткенді дәріптеу немесе белгілі бір ұғымдарды қайталау емес. Бұл мемлекеттің келесі даму кезеңіне қажетті қоғамдық мінезді қалыптастыру мәселесі.


Демек, Жаңа Қазақстанның келбетін тек жаңа саяси шешімдер емес, сол шешімдерді іске асыратын азаматтардың ұстанымы айқындайды.

Заңға құрмет, адал еңбек, жауапкершілік, әділдік, отаншылдық, бірлік, кәсіби біліктілік, жасампаздық пен жаңашылдық – жеке-жеке ұғымдар болғанымен, олардың барлығы бір ортақ мақсатқа тоғысады. Ол – мемлекет пен қоғамның сапасын арттыру.

Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтайдың құндылықтық бағыты бүгінгі күннің ғана емес, келешектің мәселесі. Өйткені институттар уақыт өте өзгеруі мүмкін, ал қоғамның бойында орныққан құндылықтар ұрпақтан ұрпаққа жалғасады.

Жаңа Қазақстанның ең ұзаққа жететін реформасы да осы жерде – қоғамның ойлау мәдениеті мен азаматтық жауапкершілігін жаңартуда. Ал Құрылтай осы өзгерістің мазмұнын айқындайтын маңызды институттардың біріне айналуы тиіс.