Құрылтай: Әділетті мемлекет құрудағы маңызды қадам
Мемлекеттің әділеттілігі оның азаматқа қаншалықты жақын екенінен байқалады. Заңның болуы, мемлекеттік институттардың жұмыс істеуі немесе түрлі реформалардың жүзеге асуы өз алдына маңызды. Алайда олардың түпкі нәтижесі қоғам мүшесінің күнделікті өмірінен көрінбесе, әділет ұғымының мазмұны толық ашылмайды. Сондықтан қазіргі саяси жаңғырудың маңызды міндеттерінің бірі – мемлекеттік шешім мен қоғамдық сұраныстың арасындағы байланысты жаңа деңгейге көтеру.
Осы тұрғыдан Құрылтайдың саяси жүйедегі орнына назар аударған жөн. Оның мәнін тек белгілі бір мәселелер талқыланатын алаң ретінде бағалау жеткіліксіз. Құрылтайдың негізгі әлеуеті – қоғамда қалыптасқан көзқарастар мен мемлекеттік саясаттың арасында мазмұнды байланыс орнатуында.
Қоғам өзгерген сайын мемлекетпен диалог құрудың тәсілдері де өзгереді. Бұрын азаматтың белсенділігі белгілі бір мәселе бойынша ұсыныс айтумен шектелуі мүмкін болса, бүгінде адамдар сол ұсыныстың қандай нәтижеге жеткізгенін білгісі келеді. Яғни қоғамдық қатысудың жаңа өлшемі қалыптасып отыр: азаматтың сөзі естілді ме дегеннен гөрі, оның сөзі шешімге әсер етті ме деген сұрақ маңызды бола түсті.
Құрылтайдың осы тұстағы мүмкіндігі ерекше. Ол қоғамның әртүрлі қабаттарынан келетін пікірлерді жинақтап қана қоймай, елдің даму бағытына қатысты ортақ мәселелерді кеңінен талқылауға жағдай жасай алады. Мұндай институттың құндылығы көтерілген мәселенің көптігімен емес, оның мемлекеттік саясаттағы нақты салмағымен анықталуы тиіс.
Әділетті мемлекет құрудың маңызды шарттарының бірі – шешім қабылдау үдерісінің қоғамнан алшақтамауы. Өйткені кез келген мемлекеттік шешімнің артында нақты адамның тағдыры, отбасының тұрмысы, кәсіпкердің мүмкіндігі немесе белгілі бір өңірдің болашағы тұруы мүмкін. Сондықтан мемлекеттік басқаруда мәселенің сыртқы көрінісінен бұрын оның адамға әсерін бағалау барған сайын маңызды.
Бұл жерде Құрылтайдың тағы бір қыры ашылады. Ол орталық пен өңір арасындағы байланысты күшейтетін арнаға айнала алады. Ауылдағы мәселе, шағын қаладағы әлеуметтік түйткіл немесе белгілі бір кәсіп саласындағы қиындық республикалық деңгейдегі саясатпен тікелей байланысты болуы мүмкін. Осындай мәселелердің жоғары деңгейде жүйелі түрде көтерілуі мемлекеттік шешімдердің өмір шындығына жақын болуына ықпал етеді.
Әділеттілік дегеніміз – барлығына бірдей шешім қабылдау ғана емес. Кей жағдайда әділетті шешім әр өңірдің, әр әлеуметтік топтың нақты жағдайын ескеруден басталады. Сондықтан Құрылтайдың қоғамдық пікірді өңірлік ерекшеліктермен байланыстыруы оның саяси маңызын арттыра түседі.
Бұдан бөлек, Құрылтай қоғамдық жауапкершілік мәдениетінің қалыптасуына да әсер ете алады. Мемлекет халықтың ұсынысын тыңдауға міндетті болса, азаматтық қоғам да өз талабын нақты дәлелдермен, қоғамдық мүддемен және жауапкершілікпен жеткізе білуі керек. Осындай өзара талап пен өзара жауапкершілік орныққанда ғана диалог шынайы сипат алады.
Бұл жерде Құрылтайдың қызметіне қойылатын басты талаптың бірі айқындалады: қоғамдық пікірді жай ғана тіркейтін емес, оны саралайтын және нәтижеге бағыттайтын институт болу. Себебі кез келген диалогтың құндылығы оның соңында қандай өзгеріс пайда болғанымен өлшенеді.
Мемлекеттік институттарға деген сенім де дәл осындай тәжірибеден қалыптасады. Азамат көтерген мәселенің қаралғанын, ұсыныстың неге қабылданғанын немесе неге қолдау таппағанын түсіне алса, мемлекеттік шешімнің легитимдігі күшейеді. Ал түсіндіру мен кері байланыс тұрақты сипат алған сайын қоғамдағы саяси сауаттылық та артады.
Сондықтан Құрылтайды әділетті мемлекет қалыптастыру үдерісіндегі маңызды буын ретінде қарастыруға болады. Оның болашақтағы тиімділігі қоғамның пікірін қаншалықты кең қамтығанымен ғана емес, сол пікірдің мемлекеттік шешімдерге қаншалықты сапалы ықпал ете алғанымен анықталады.
Бүгінгі саяси жаңғырудың түпкі мақсаты институттардың санын көбейту емес, олардың қоғам алдындағы нақты мәнін арттыру болуы тиіс. Құрылтайдың да тарихи және заманауи маңызы осыдан көрінеді.
Егер ол азаматтың талабын мемлекеттік деңгейдегі талқылауға жеткізетін, өңірлердің үнін ескеретін және қабылданған шешімнің орындалуына қоғамдық назар қалыптастыратын тиімді тетікке айналса, онда оның елдің саяси жүйесіндегі рөлі одан әрі күшейеді.
Әділетті мемлекет бір күнде қалыптаспайды. Ол заңнан басталып, институттар арқылы орнығып, ең бастысы – азамат пен мемлекет арасындағы күнделікті қарым-қатынастан көрінеді. Ал осы байланысты нығайта алатын әрбір тиімді институт елдің саяси дамуына өзіндік үлес қосады.
Құрылтайдың тарихи мәні де осында: ол қоғамның үнін мемлекеттік шешімдер кеңістігіне жақындата отырып, әділеттілік қағидатын саяси ұстанымнан нақты қоғамдық тәжірибеге айналдыруға мүмкіндік беретін маңызды қадам бола алады.