Қоғам жаңа саяси бағыттан нені күтеді?

Саясаттың бағасын анықтайтын өлшемдер уақыт өткен сайын өзгереді. Бір кезеңде мемлекеттік институттың беделі оның ауқымымен, қабылдаған шешімдерінің санымен немесе қоғамдық кеңістіктегі белсенділігімен бағаланса, бүгінгі қоғам үшін мұның бәрінен маңыздырақ сұрақ бар: сол шешім азаматтың өміріне қандай өзгеріс әкелді?

Бұл сұрақ Қазақстандағы саяси жаңғыру үдерісінің мазмұнын да өзгертуде. Қоғам енді мемлекеттік бастаманы оның жариялануымен емес, орындалуымен, ал реформаны оның мазмұнымен қатар күнделікті өмірдегі әсерімен бағалай бастады. Яғни саясаттың жаңа өлшемі – ниеттен нәтижеге қарай ауысып келеді.

Мұндай өзгеріс азаматтардың мемлекеттік институттарға деген көзқарасынан анық байқалады. Ақпаратқа қолжетімділік артқан сайын қоғамның талабы да күрделене түсті. Азамат енді тек «не шешілді?» деп сұрамайды. «Неге дәл осылай шешілді?», «Бұл шешім кімнің мүддесіне қызмет етеді?», «Нәтижесі қашан көрінеді?», «Орындалу барысын кім бақылайды?» деген сауалдар қатар қойылады.

Бұл – саяси мәдениеттің жаңа деңгейге көтеріліп келе жатқанын білдіретін маңызды белгі. Себебі саналы қоғам мемлекеттік шешімнің дайын нәтижесін күтумен ғана шектелмейді, оның қалыптасу логикасына да қызығушылық танытады. Ал мұндай қоғамдық сұраныс мемлекеттік институттарды ашық болуға ғана емес, өз шешімдерін түсіндіруге және олардың нәтижесіне жауап беруге итермелейді.

Осы жерде Құрылтайдың орнына да жаңаша қарауға болады. Оның мәні белгілі бір мәселелерді талқылауымен ғана шектелмейді. Құрылтайдың саяси салмағы қоғамнан келген сұранысты жинақтап, оны мемлекеттік күн тәртібіне айналдыра алу қабілетімен өлшенеді. Яғни қоғамдық пікірдің саяси шешімге дейінгі жолы неғұрлым айқын болған сайын, институттың қоғамдық маңызы да арта түседі.

Бүгінгі қоғамға ең алдымен кері байланыс мәдениеті қажет. Азамат өз ұсынысының айтылғанын ғана емес, оның қандай деңгейде қаралғанын, қандай себеппен қолдау тапқанын немесе неге жүзеге аспағанын түсінгісі келеді. Бұл – билік пен қоғам арасындағы сенімді нығайтатын қарапайым, бірақ аса маңызды механизм.

Саясаттағы жаңа өлшемнің тағы бірі – шешімнің сапасы. Көп мәселені қамту міндетті түрде тиімді саясаттың белгісі емес. Кейде бір нақты мәселенің жүйелі шешімі ондаған формалды бастамадан әлдеқайда маңызды нәтиже береді. Сондықтан мемлекеттік институттардың жұмысы көтерілген мәселелердің көлемімен емес, олардың шешілу сапасымен бағаланатын кезеңге қадам басып келеді.

Бұл тұрғыда қоғамның күткені де өзгерді. Азаматтар биліктен тек бастама күтпейді, дәйектілік күтеді. Бір мәселе көтерілгеннен кейін оның ұмыт қалмауын, қабылданған шешімнің орындаушысы мен мерзімі белгіленуін, нәтиженің қоғамға түсінікті түрде көрсетілуін қалайды. Мұның бәрі мемлекеттік басқарудың жауапкершілік деңгейін арттырады.

Қоғамның тағы бір маңызды сұранысы – әділеттілік өлшемі. Әлеуметтік жағдайы, тұрғылықты жері немесе мүмкіндігі әртүрлі азаматтардың мемлекеттік саясаттан алатын мүмкіндігі де әртүрлі болмауы тиіс деген түсінік күшейіп келеді. Бұл әсіресе өңірлердің дамуында, білім мен жұмысқа қолжетімділікте, әлеуметтік инфрақұрылымда және қоғамдық қызметтердің сапасында айқын көрінеді.

Сондықтан қазіргі саяси жаңғырудың негізгі міндеттерінің бірі – орталықта қабылданған шешімнің өңірдегі нақты өмірмен сәйкес келуін қамтамасыз ету. Қағаз жүзіндегі дұрыс шешім мен оның жергілікті жерде сезілетін нәтижесі арасында алшақтық болмауы керек. Мемлекеттік саясаттың шынайы тиімділігі дәл осы тұста анықталады.

Жаңа саяси өлшем азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасына да әсер етеді. Бұрын азаматтың белсенділігі көбіне талап қою немесе мәселе көтеру арқылы көрінсе, қазіргі жағдайда қоғамдық жауапкершілік ұғымы да алдыңғы орынға шығып отыр. Мемлекет қоғамның пікірін ескеруі қажет болса, қоғам да ортақ шешімнің қалыптасуына жауапкершілікпен қатысуы тиіс. Демек, саяси жаңғыру – билік институттарының ғана өзгеруі емес, азаматтық мінез-құлықтың да жаңаруы.

Осы өзгерістердің барлығы Құрылтай секілді институттардың жұмысына жаңа талап қояды.Қоғамдық өкілдік енді тек белгілі бір әлеуметтік топтың пікірін жеткізумен шектелмеуі керек. Оның келесі деңгейі – сол пікірдің негізінде нақты ұсыныс қалыптастыру, оның тағдырын бақылау және қоғамға есеп беру.

Бұл жерде Құрылтайдың болашағын оның қоғаммен қаншалықты тұрақты байланыс орната алатыны айқындайды. Бір реттік кездесу немесе пікір алмасу емес, үздіксіз қоғамдық байланыс маңызды. Өйткені қоғамның сұранысы өзгеріп отырады, ал тиімді саяси институт сол өзгерісті уақытында байқап, оған жауап бере алатын институт болуы тиіс.

Сайып келгенде, Қазақстандағы саяси процестердің жаңа кезеңінде басты мәселе институттардың көптігі немесе олардың атауы емес, қоғам алдындағы тиімділігі мен жауапкершілігі болмақ. Мемлекеттік шешім азаматқа түсінікті, орындалуы бақыланатын және нәтижесі сезілетін болса, саяси жүйеге деген сенім де нығаяды.

Сондықтан бүгінгі қоғамның саясаттан күтетіні – әдемі ұраннан гөрі нақты нәтиже, біржақты ақпараттан гөрі ашық байланыс, уақытша бастамадан гөрі жүйелі жұмыс. Бұл талап мемлекеттік институттардың қызметін бағалаудың жаңа өлшемін қалыптастырып жатыр.