Құрылтай сайлауы – әлеуметтік дамуға басымдық
Қоғамның ертеңін анықтайтын мәселелер кейде экономикалық есептерден емес, адамның өз өміріне қатысты қарапайым таңдауынан көрінеді. Қай жерде білім аламын? Қандай мамандық игеремін? Жұмысымды қайдан табамын? Отбасымды қалай қамтамасыз етемін? Медициналық көмек қаншалықты қолжетімді? Балама қандай орта қалыптасады? Осындай сұрақтардың жиынтығы елдегі әлеуметтік ахуалдың шынайы бейнесін қалыптастырады.
Сондықтан Құрылтай сайлауына әлеуметтік даму тұрғысынан қарау – халықтың күнделікті өміріне әсер ететін мәселелердің мемлекеттік саясаттағы орнын қайта пайымдау деген сөз. Бұл жерде әңгіме әлеуметтік қолдауды көбейту туралы ғана емес. Негізгі мәселе – азаматтың өмір сүру сапасын арттыратын ортаны қалыптастыру.
Бұрын әлеуметтік саясат көбіне белгілі бір санатқа көмек көрсету арқылы сипатталса, қазіргі кезеңде оның ауқымы кеңейді. Енді әлеуметтік әділет дегеніміз – біреуге артықшылық беру емес, әр азаматқа өзінің қабілеті мен еңбегіне қарай алға жылжуға мүмкіндік беретін жағдай жасау. Осы айырмашылықтың өзі әлеуметтік саясаттың жаңа мазмұнын көрсетеді.
Құрылтайдың қоғамдық-саяси рөлі дәл осы тұста ашыла түседі. Әлеуметтік мәселелерді бір жерге жинап, олардың арасындағы байланысты көру – маңызды міндет. Себебі тұрғын үй мәселесін жұмыспен қамтудан, білім сапасын еңбек нарығынан, денсаулық сақтауды өңірлік инфрақұрылымнан бөлек қарастыру мүмкін емес. Бір саладағы түйткіл екінші саланың нәтижесіне тікелей ықпал етеді.
Мәселен, жас маманды даярлау жеткіліксіз. Оның алған білімі сұранысқа сай болуы, өзі тұратын өңірде жұмыс орны табылуы, кәсіби өсуге жағдай жасалуы керек. Сол сияқты ауылға медициналық нысан салудың өзі мәселенің толық шешімі емес. Онда маман тұрақтап, қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз етіліп, тұрғын сапалы қызмет ала алғанда ғана әлеуметтік нәтиже пайда болады.
Демек, Құрылтай сайлауы әлеуметтік саясаттағы басты сұрақты да өзгертуге ықпал етуі мүмкін. «Қандай көмек керек?» деген сауалдың орнына «Азаматтың жағдайын түбегейлі жақсарту үшін қандай мүмкіндік қажет?» деген көзқарас орнықса, мемлекеттік саясаттың сипаты да өзгереді.
Бұл ретте өңірлік ерекшеліктерді ескерудің маңызы зор. Қазақстанның әр аймағында әлеуметтік сұраныстың табиғаты әртүрлі. Мұнайлы өңірдегі еңбек нарығы мен ауылдық аймақтағы жұмыспен қамту мәселесін бір өлшеммен бағалау мүмкін емес. Бір өңірге инфрақұрылым қажет болса, екіншісіне маман тарту, үшіншісіне шағын бизнесті дамыту тетіктері маңызды болуы ықтимал. Құрылтай осындай айырмашылықтарды ортақ ұлттық саясатпен байланыстыратын қоғамдық алаң бола алады.
Сайлау үдерісінің әлеуметтік мәні де осында. Қоғам өз таңдауын жасағанда оның тек саяси ұстанымына емес, нақты өмірді қаншалықты білетініне, түрлі әлеуметтік топтардың мәселесін түсіне алатынына және оны шешуге қабілеттілігіне назар аударуы маңызды. Өйткені әлеуметтік мәселелерді жақсы білу – оларды шешудің алғашқы шарты.
Құрылтайдың тиімділігі оның мінберінде қанша мәселе көтерілгенімен емес, сол мәселелердің кейінгі тағдырымен өлшенеді. Ұсыныс нақты шешімге айнала ма? Қоғамдық сұраныс заңнамалық бастамаға ықпал ете ме? Өңірлерден келген мәселе орталық деңгейдегі саясатта ескеріле ме? Азамат өзінің көтерген мәселесінің қаралғанын ғана емес, нәтижесін де көре ала ма? Осындай өлшемдер институттың әлеуметтік беделін айқындайды.
Ең маңыздысы – әлеуметтік даму мемлекеттің ғана міндеті емес. Оның сапасы азаматтың белсенділігімен, жауапкершілігімен және қоғамдық институттардың тиімділігімен де байланысты. Құрылтай осы үш бағытты тоғыстыра алған жағдайда, әлеуметтік саясаттың мазмұны да тереңдей түседі.
Сондықтан Құрылтай сайлауының әлеуметтік маңызын бүгінгі мәселені шешумен ғана шектеуге болмайды. Оның ұзақмерзімді мәні – азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасын «көмек күтуші» деңгейінен «өз болашағын қалыптастыруға қатысушы» деңгейіне көтеруінде.
Әлеуметтік дамуға басымдық беру – халыққа көбірек уәде беру емес, адамның ертеңін бүгінгіден сенімді етуге қажетті жағдайды қалыптастыру.
Құрылтай сайлауының мәні де осындай жауапкершілікті қоғам мен мемлекет арасындағы ортақ міндетке айналдыра алуымен өлшенеді.