Құрылтай: Саяси науқан салғырттықты көтермейді
Саяси науқанның шынайы салмағы дауыс беретін күн жақындаған сайын емес, азаматтардың сол күнге дейін қандай ой қалыптастырғанынан байқалады. Себебі сайлау – бір күндік рәсім болғанымен, оның саяси нәтижесі оған дейінгі қоғамдық талқылаулардың, ақпараттың және азаматтық таңдаудың қорытындысы. Осы тұрғыдан қарағанда, Құрылтай сайлауы қоғамның саяси белсенділігін ғана емес, оның жауапты таңдау жасау қабілетін де көрсететін кезеңге айналып отыр.
Бүгінде сайлауалды үгіт-насихат кезеңі жүріп жатыр. Құрылтай сайлауына жеті саяси партия қатысуда, 545 кандидат тіркелген, ал жаңа орган құрамында 145 депутат болады. Бір мандатқа орта есеппен бірнеше кандидаттан келуі сайлаушы алдында таңдау мүмкіндігін кеңейтеді.
Бірақ таңдау мүмкіндігінің көп болуы автоматты түрде сапалы таңдау жасалады дегенді білдірмейді. Керісінше, кандидаттар мен саяси бағдарламалар көбейген сайын сайлаушының жауапкершілігі де артады. Себебі дайын пікірге сүйену, бір ғана ақпарат көзімен шектелу немесе «бәрібір ештеңе өзгермейді» деген түсінікпен сайлауға немқұрайлы қарау азаматтың өз таңдауын саналы қалыптастыруына кедергі келтіреді.
Саяси салғырттықтың ең қауіпті тұсы да осында. Ол міндетті түрде сайлауға бармаудан көрінбейді. Кейде адам дауыс беру учаскесіне барғанымен, таңдауын бағдарламаға, ұстанымға немесе кандидаттардың қоғамдық позициясына емес, кездейсоқ әсерге сүйеніп жасауы мүмкін. Сондықтан қазіргі жағдайда саяси белсенділікті тек сайлау учаскесіне келумен өлшеу жеткіліксіз. Оның алдында ақпаратты іздеу, салыстыру, сұрақ қою және өз ұстанымын қалыптастыру сияқты азаматтық әрекеттер тұруы қажет.
Құрылтай сайлауының ерекшелігі де осы талапты күшейтіп отыр. Бұл – қалыптасқан саяси жүйедегі кезекті сайлау ғана емес, жаңа Конституциядан кейінгі жаңа заң шығарушы органды қалыптастыратын алғашқы саяси науқан. Сайлау 23 тамызда өтеді, ал оның қорытындысымен бес жылдық өкілеттік мерзімге 145 депутат сайланады.
Демек, сайлаушының бүгінгі таңдауы ертеңгі заң шығару процесінің мазмұнына әсер етеді. Осы себепті науқанды сырттай бақылаушы ретінде қабылдау жеткіліксіз. Құрылтайдың қандай мәселелерге басымдық беретіні, қоғамның қандай сұраныстары заңнамалық деңгейге көтерілетіні белгілі бір дәрежеде сайлаушылардың қандай саяси бағытты қолдайтынына байланысты болады.
Мұнда тағы бір маңызды мәселе бар. Саяси науқан азамат пен саясаттың арасындағы қашықтықты азайтуы тиіс. Партиялар өз бағдарламаларын ұсынса, кандидаттар қоғамның сұрақтарына жауап берсе, ал азаматтар сол ұсыныстарды талдап, өз пікірін білдірсе, сайлау тек үгіт кезеңі емес, қоғамдық сүзгі қызметін атқарады. Яғни науқанның сапасы кандидаттардың белсенділігімен ғана емес, сайлаушының талап қоя білуімен де анықталады.
Осы жерде қоғамдық пікірталастың маңызы артады. Алғашқы саяси дебаттардың өтуі де осы қажеттіліктің бар екенін көрсетті: сайлауалды бағдарламалар енді тек мәтін түрінде ұсынылып қана қоймай, көпшілік алдында салыстырылып, саяси пікірталасқа түсуде.
Сайлаушы үшін бұл – дайын уәдені қабылдай салмай, оның орындалу мүмкіндігіне назар аударуға мүмкіндік беретін құрал. Қай мәселе нақты көрсетілген? Оның шешу жолы қандай? Ұсыныстың қаржылық немесе институционалдық негізі бар ма? Бұл сұрақтар саяси мәдениеттің қарапайым, бірақ маңызды өлшемдеріне айналуы керек.
Сондықтан Құрылтай сайлауындағы жауапкершілікті тек партиялар мен кандидаттарға жүктеу дұрыс емес. Сайлаушының да өз міндеті бар. Ол – ақпаратқа бейжай қарамау, саяси ұсыныстарды салыстыру және өз дауысын кездейсоқ шешімге айналдырмау.
Салғырттықтың тағы бір салдары – қоғамдағы нақты мәселелердің саяси күн тәртібіне толық ене алмауы. Егер азаматтар өздерін алаңдатқан мәселелерді талқыламаса, талап етпесе, кандидаттарға сұрақ қоймаса, онда қоғамдық сұраныс пен саяси ұсыныстың арасында алшақтық пайда болуы мүмкін. Ал белсенді азаматтық ұстаным керісінше, саясаткерлерді нақты мәселелерге жауап беруге итермелейді.
Бұл ретте әр өңірдің өзіндік ерекшелігін де ескеру маңызды.