Құрылтай: Сапалы депутаттан бұрын сапалы сұрақ керек

Саяси науқан кезінде әдетте бір сұрақ алдыңғы орынға шығады: «Кім лайықты кандидат?» Бұл заңды сұрақ. Бірақ оның алдында қойылуға тиіс одан да маңызды сауал бар: «Біз кандидаттан нені талап етеміз?»

Өйткені өкілдік саясаттың сапасы тек сайланған адамның біліміне, тәжірибесіне немесе шешендігіне байланысты емес. Оған қоғамның қандай талап қоятыны да әсер етеді. Дұрыс қойылған сұрақ кандидаттың дайын ұранын емес, оның нақты ұстанымын көрсетуі мүмкін. Ал жалпылама сұрақ көбіне жалпылама жауаппен аяқталады.

Осы тұрғыдан Құрылтай сайлауын қоғамның саяси сұрақ қою мәдениетін қалыптастыратын кезең ретінде қарастыруға болады.

Кандидаттан «Елді қалай дамытасыз?» деп сұрау оңай. Оған «Білімді жақсартасыз ба?», «Экономиканы дамытасыз ба?», «Әлеуметтік жағдайды көтересіз бе?» деген сұрақтарды да қосу қиын емес. Бірақ мұндай сауалдардың барлығына ортақ бір жауап табуға болады: «Иә, бұл бағытта жұмыс істейміз». Мәселе дәл осы жерде.

Саяси пікірталастың сапасы жауаптардың әдемілігімен емес, сұрақтың нақтылығымен өлшенеді.

Мысалы, ауылдағы жұмыссыздық мәселесі көтерілсе, «Жұмыс орындарын ашасыз ба?» деген сұрақтың орнына «Қандай экономикалық тетік арқылы тұрақты жұмыс орындарын көбейтуді ұсынасыз?» деген сауал әлдеқайда нақты. Инфрақұрылым туралы айтқанда «Жолдарды жөндейсіз бе?» деудің орнына «Қаржы бөлінгенімен, сапасыз орындалған жобаларға жауапкершілікті қалай күшейтесіз?» деп сұрауға болады.

Екі жағдайда да мәселе бір. Бірақ екінші сұрақ кандидаттың дайын сөзден нақты механизмге өтуін талап етеді.

Қазіргі сайлау науқанының ерекшелігі де осында. Партиялар мен кандидаттар өз бағдарламаларын ұсынуда, ал сайлаушының алдында сол ұсыныстарды қабылдау немесе қабылдамаудан бөлек, оларды саяси тұрғыдан сынау міндеті тұр. Себебі демократиялық таңдау тек ұнаған ұранды таңдаудан тұрмайды. Ол ұсыныстың негізін, мүмкіндігін және ықтимал нәтижесін салыстыруды қажет етеді.

Сондықтан саяси мәдениетті тек сайлауға қатысу деңгейімен өлшеу жеткіліксіз. Азаматтың саяси сауаты оның кандидатқа қоятын сұрағынан да көрінеді.

Тағы бір маңызды нәрсе бар. Дұрыс сұрақ тек кандидаттың әлсіз тұсын іздеу үшін қойылмайды. Оның мақсаты – мәселенің шынайы шешімін анықтау. Бұл жерде сын мен конструктивті диалогтың ара-жігін ажырату маңызды. Кандидатты сынау оңай, бірақ одан нақты балама талап ету әлдеқайда қиын.

Мәселен, белгілі бір әлеуметтік мәселені көтеріп, «Бұл дұрыс емес» деуге болады. Ал «Оны өзгерту үшін қандай заңнамалық тетік қажет?» деп сұрау мәселені басқа деңгейге шығарады.

Осы жерде Құрылтайдың болашақ қызметімен тікелей байланыс пайда болады. Құрылтай – қоғамдағы мәселелерді тек талқылайтын емес, оларды заңнамалық шешімдерге жеткізетін орган болуы тиіс. Сондықтан сайлауалды кезеңде басталған сапалы сұрақтар кейін заң шығару жұмысының сапасына да ықпал етуі мүмкін.

Қоғам неғұрлым нақты сұрақ қойса, саясаткердің жауабы да соғұрлым нақты болуға мәжбүр. Ал нақты жауап беруге мәжбүр болған жерде жауапкершілік артады.

Бұл қағида тек кандидатқа қатысты емес. Сайланған депутаттың кейінгі жұмысына да қатысты. Сайлаушының «Сіз не істейсіз?» деген сұрағы сайлаудан кейін «Сіз не істедіңіз?» деген сұраққа айналуы керек. Сонда сайлауалды уәде саяси ұмытшақтықтың ішінде жоғалмайды.

Осыдан Құрылтай сайлауының маңызды, бірақ көп айтыла бермейтін бір қыры көрінеді: сайлау қоғамның тек өкілдерін емес, саяси талап қою деңгейін де көрсетеді.

Егер қоғам нақты нәтиже сұраса, нақты нәтиже көрсететін саясат қажет болады. Егер қоғам механизмге қызықса, саясаткер де механизм ұсынуға мәжбүр. Егер сайлаушы уәденің орындалу мерзімін, қаржы көзін, жауапты органды сұрай бастаса, саяси пікірталастың өзі өзгереді.

Демек, сапалы өкілді билік тек сапалы кандидаттардан құрылмайды. Оны сапалы талап қоятын қоғам да қалыптастырады.

Құрылтай сайлауы осы тұрғыдан азаматқа тағы бір мүмкіндік береді. Ол – өз таңдауын жасау ғана емес, саясаткермен сөйлесудің жаңа мәдениетін қалыптастыру мүмкіндігі.

Бәлкім, сайлау науқанының ең маңызды сұрағы «Кім жеңеді?» емес шығар.

Ең маңызды сұрақ – «Біз болашақ өкілдерден нақты нені талап етеміз?»

Өйткені жақсы сұрақ кейде жақсы жауаптан да маңызды. Ал дұрыс қойылған сұрақтың артында талапшыл қоғам, жауапты саясат және сапалы шешім тұрады.