Байыпты таңдау болашақ бағдарын бағамдайды
Саяси науқанның мәнін тек дауыс беру күнімен өлшеу жеткіліксіз. Шын мәнінде, сайлау – қоғамның белгілі бір кезеңдегі ойлау деңгейін көрсететін сәт. Өйткені таңдау жасалған кезде азамат бүгінгі жағдайға ғана емес, ертең қалыптасатын қоғамдық ортаның қандай болғанын қалайтынына да өз бағасын береді. Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай сайлауы – саяси күнтізбедегі кезекті науқаннан гөрі, елдің даму бағытына қатысты қоғамдық көзқарастардың тоғысатын кезеңі.
Қазіргі қоғамда азаматтардың саяси таңдауға деген көзқарасы да өзгеріп келеді. Бұрын кандидат туралы шешім қабылдауда оның танымалдығы, қоғамдық ортадағы беделі немесе белгілі бір ортаға жақындығы басым болуы мүмкін еді. Бүгінде мұндай өлшемдердің жеткіліксіз екені анық байқалады. Қоғам нақты нәтижеге, жауапкершілікке және өзекті мәселелерді түсіне білу қабілетіне көбірек мән береді. Демек, Құрылтай сайлауындағы басты мәселе – кімнің көбірек танымал екені емес, кімнің қоғамдық мүддені дұрыс түсініп, оны жүйелі түрде жеткізе алатыны.
Бұл жерде «таңдау» ұғымының өзі жаңа мазмұнға ие болады. Азамат дауыс берген кезде бір адамның кандидатурасын ғана қолдамайды. Ол белгілі бір ұстанымды, белгілі бір жұмыс мәдениетін және қоғамдық мәселелерге деген көзқарасты қолдайды. Сондықтан сайлау нәтижесін Құрылтайдың болашақ жұмысына берілген қоғамдық тапсырма ретінде қарастыруға болады.
Ең маңыздысы – ел көлеміндегі мәселелердің бәрі бірдей әр өңір үшін бірдей өзекті емес. Бір жерде инфрақұрылым, екінші өңірде жұмыс орындары, басқа аймақта ауыл шаруашылығы, білім, денсаулық сақтау немесе экологиялық ахуал алдыңғы қатарға шығуы мүмкін. Осы айырмашылықтарды біртұтас ұлттық мүддемен ұштастыру – Құрылтай жұмысының сапасын айқындайтын факторлардың бірі. Сондықтан сайлау барысында азаматтың жергілікті мәселені ғана емес, сол мәселенің елдің жалпы дамуымен байланысын түсінетін өкілді таңдауы маңызды.
Байыпты таңдаудың тағы бір өлшемі – уәде мен мүмкіндік арасындағы арақатынасты бағалау. Қоғамға ұнайтын бастаманы айту оңай, ал оны нақты тетікке айналдыру әлдеқайда күрделі. Сайлаушы кандидаттың не айтқанына ғана емес, мәселені қалай шешуге болатыны жөніндегі түсінігіне де назар аударуы керек. Бұл саяси мәдениеттің жаңа деңгейін қалыптастырады: эмоцияға негізделген қолдаудан мазмұнға негізделген таңдауға көшу.
Осы жерде Құрылтай сайлауының қоғамдық маңызы айқындала түседі. Оның нәтижесі тек құрамды қалыптастырмайды. Ол қоғамның қандай мәселелерді бірінші орынға қоятынын, қандай қасиеттерді өкілдік үшін маңызды санайтынын және азаматтардың мемлекет дамуына қатысу жауапкершілігін қаншалықты сезінетінін көрсетеді.
Сайлау аяқталғаннан кейін азаматтардың міндеті де тоқтамайды. Керісінше, осыдан кейін қоғамдық бақылау мен кері байланыстың маңызы артады. Таңдалған өкілден нәтиже күту, көтерілген мәселелердің орындалу барысын бақылау, ұсыныстардың тағдырын сұрау – өкілдік демократияның табиғи жалғасы. Егер сайлаушы өз таңдауынан кейін де қоғамдық процеске араласса, сайлау бір күндік саяси шара емес, тұрақты азаматтық қатысудың тетігіне айналады.
Сондықтан Құрылтай сайлауына байыппен қарау – саяси науқанға ғана жауапкершілікпен қарау емес. Бұл қоғамның ертеңгі келбетін қалыптастыруға қатысу деген сөз. Бүгінгі таңдаудың салмағы оның дауыс санымен ғана емес, сол таңдаудан кейінгі қоғамдық нәтижемен өлшенеді.
Елдің болашақ бағдарын бір ғана шешім айқындамайды. Бірақ әрбір саналы таңдау сол бағыттың қандай болатынына әсер етеді. Құрылтай сайлауының мәні де осында: азаматтың дауысы белгілі бір өкілді таңдаумен шектелмей, қоғамның ертеңіне қатысты көзқарасын білдіретін саяси ұстанымға айналады. Байыпты таңдау – бүгінгі сәтке берілген баға емес, болашаққа жасалған жауапты бағдар.