Құрылтай сайлауы – қоғам санасын серпілтетін саяси науқан
Саяси өзгерістердің ең маңызды нәтижесі кейде жаңа институттың пайда болуымен емес, қоғамның сол өзгеріске деген көзқарасының жаңаруымен өлшенеді. Өйткені кез келген саяси реформа азаматтың санасында қолдау таппаса, оның қоғамдық өмірге ықпалы шектеулі болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай сайлауы Қазақстан үшін тек жаңа өкілді органның құрамын жасақтайтын науқан емес, азаматтардың саясатқа деген қарым-қатынасын қайта қарауға мүмкіндік беретін кезең ретінде ерекшеленеді.
Бір қарағанда, сайлаудың негізгі мақсаты – депутаттарды таңдау. Бірақ оның қоғамдық салмағы мұнымен шектелмейді. Сайлау науқаны азаматты ақпаратты тыңдаушы деңгейінен таңдау жасайтын субъект деңгейіне шығарады. Үміткерлердің бағдарламасын салыстыру, партиялардың ұстанымына назар аудару, қоғамдық пікірталастарды бақылау, уәделер мен нақты ұсыныстардың ара-жігін ажырату – мұның бәрі саяси мәдениеттің күнделікті тәжірибеге айналуына ықпал етеді.
Осы жерде Құрылтай сайлауының өзгеше қыры байқалады. Ол қоғамға «кімді сайлаймыз?» деген сұрақпен бірге «неге дәл соны таңдаймыз?» деген сауалды да қойып отыр. Екіншісі біріншісінен әлдеқайда маңызды болуы мүмкін. Себебі саяси сананың сапасы таңдау жасаудың өзімен емес, сол таңдаудың қандай өлшемге сүйенгенімен анықталады.
Сайлауалды кезеңнің өзінде бұл өзгерістің белгілері байқалады. Партиялар өңірлерде тұрғындармен және еңбек ұжымдарымен кездесіп, инфрақұрылым, жұмыспен қамту, өндіріс және әлеуметтік мәселелерді талқылауда, пікірсайыс алаңдары көбейіп келеді. Бұл процестің құндылығы – азамат пен саясаттың арасындағы қашықтықтың қысқаруында.
Бұған дейін саясат туралы пікір көбіне белгілі бір саяси оқиғалар кезінде ғана айтылатын болса, бүгін азаматтың алдында тұрақты түрде ақпаратты талдау қажеттілігі туып отыр. Бұл – қоғамдық сананың табиғи түрде өзгеруіне әсер ететін фактор. Адам саясатты сырттан бақылайтын құбылыс ретінде емес, өзінің күнделікті өміріне ықпал ететін шешімдердің қалыптасу ортасы ретінде қабылдай бастағанда ғана саяси қатысу мазмұнды сипат алады.
Құрылтайдың жаңа саяси жүйедегі орны да осы тұрғыдан қарастырылуы керек. Конституциялық заңда Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде белгіленген. Демек, сайлаушының дауыс беруі белгілі бір тұлғаны таңдау әрекетімен аяқталмайды. Ол елдегі заң шығару процесіне ықпал ететін өкілдікті қалыптастыруға қатысады.
Бұл жағдай сайлаушының жауапкершілігін де өзгертеді. Қоғам үшін енді кандидаттың танымалдығынан бұрын оның ұстанымының негізділігі, ұсынған бастамасының өміршеңдігі, қоғамдық мәселелерді түсіну деңгейі маңыздырақ бола түсуі тиіс. Саяси сананың серпілуі дәл осы тұстан басталады: эмоцияға негізделген таңдау біртіндеп мазмұнға негізделген таңдауға орын береді.
Тағы бір маңызды мәселе – сайлау қоғамдағы саяси енжарлыққа өзіндік жауап береді. «Менің дауысымнан не өзгереді?» деген түсінік азаматтың қоғамдық процестерден шет қалуына әкеледі. Ал жаңа саяси кезең мұндай ұстанымның салдарын қайта ойлауға мәжбүр етеді. Өйткені өкілді органның құрамы қоғамның өз таңдауынан қалыптасады. Сондықтан сайлауға қатысу – бір күндік міндет емес, азаматтың мемлекет дамуына қатысты ұстанымын білдіру тәсілі.
Саяси сананың жаңаруы дегеніміз – барша азаматтың саясаттанушыға айналуы емес. Керісінше, азаматтың өз құқығын білуі, ақпаратты сүзгіден өткізуі, уәде мен нақты ұсынысты ажырата алуы және қабылдаған шешімінің салдарын түсінуі. Осы дағдылар орныққан сайын сайлау мәдениеті де өзгереді.
Құрылтай сайлауының тағы бір ерекшелігі – қоғамның әртүрлі әлеуметтік топтарын ортақ саяси кеңістікке жинақтау мүмкіндігі. Қала тұрғыны мен ауыл тұрғынының, кәсіпкер мен жалдамалы қызметкердің, жас буын мен аға ұрпақтың күн тәртібіндегі мәселелер әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ олардың барлығы бір өкілді органды қалыптастыру процесіне қатысады. Бұл – әртүрлі қоғамдық мүдделерді бір саяси кеңістікте түйістірудің маңызды тетігі.
Сондықтан Құрылтай сайлауын тек жаңа мемлекеттік институттың алғашқы сайлауы деп бағалау жеткіліксіз.
Оның терең мәні – азамат пен саясат арасындағы байланыстың жаңа деңгейін қалыптастыруында. Сарапшылар да бұл сайлауды Қазақстанның жаңа саяси архитектурасын қалыптастыру тұрғысынан бағалап отыр.
Ең бастысы, саяси науқан аяқталғаннан кейін оның қоғам санасына әсері тоқтап қалмауы керек. Сайлау күні берілген дауыс – процестің соңы емес, өкілді билікке қойылған қоғамдық талаптың бастауы. Азамат өзінің таңдауынан кейін депутаттың жұмысына қызығушылық танытып, қабылданатын шешімдерге назар аударып, қоғамдық талқылауларға араласса, саяси қатысу мәдениеті қалыптасады.
Осы себепті Құрылтай сайлауының шынайы нәтижесін тек дауыс санымен өлшеу тар түсінік болар еді. Оның ұзақ мерзімді нәтижесі – азаматтардың саяси процестерге немқұрайлы қарамауы, ақпаратқа талғаммен қарауы және өз таңдауына жауапкершілікпен қарауы.
Қоғам санасының серпілуі дәл осындай қарапайым, бірақ маңызды өзгерістерден басталады. Құрылтай сайлауы жаңа саяси институттың алғашқы қадамын қалыптастырса, азаматтың саналы таңдауы сол институттың қоғамдық мазмұнын айқындайды. Демек, бұл науқанның басты өлшемі тек кімнің сайланғаны емес, қоғамның сайлау арқылы қаншалықты өзгергені болмақ.