Құрылтай депутаты халық алдында қалай есеп береді?
Депутаттың жұмысы сайлау күні басталып, келесі сайлауға дейін көзден таса болмауы керек. Өйткені халықтың берген дауысы – бір күндік таңдау емес, белгілі бір мерзімге берілген қоғамдық сенім. Ал сенімнің басты өлшемі – оның қаншалықты ақталғаны.
Сондықтан Құрылтай депутатының халық алдындағы есебін тек жыл соңындағы баяндама немесе сайлаушылармен өткізілген кездесу ретінде қарастыру жеткіліксіз. Есеп беру – депутаттың не істегенін айтуы емес, халықтың «менің мәселем қайда жетті?» деген сұрағына нақты жауап беруі.
Депутаттың негізгі міндеттерінің бірі – азаматтардың қоғамдық маңызы бар мәселелерін Құрылтай деңгейіне жеткізу, тиісті мемлекеттік органдарға депутаттық сауал жолдау, заңнамалық бастамаларға қатысу. Осы мүмкіндіктердің барлығы халықтың мәселесін мемлекеттік шешім қабылдау деңгейіне шығаруға бағытталған.
Бірақ депутаттың жұмысы сауал жолдаумен немесе мәселені көтерумен аяқталмауы тиіс. Мысалы, тұрғындар белгілі бір мәселені көтерсе, депутат оның қай органға жолданғанын, қандай жауап алынғанын және мәселенің әрі қарай қалай шешіліп жатқанын халыққа түсіндіруі қажет.
Сондықтан депутат жұмысының жаңа өлшемін «қанша мәселе көтерілді?» деген сұрақтан емес, «көтерілген мәселелердің қаншасы нақты нәтижеге жетті?» деген сұрақтан іздеген жөн.
Бұл жерде халықпен тұрақты байланыс ерекше маңызға ие. Сайлаушылармен кездесу – есептің өзі емес, есепті қалыптастыратын кері байланыс алаңы. Депутат өңірге келгенде тек дайын ақпарат бермей, тұрғындардың пікірін тыңдап, олардың ұсыныстарын кейінгі жұмысына енгізуі керек.
Цифрлық кеңістіктің мүмкіндігі де осы тұста тиімді пайдаланылуы мүмкін. Депутаттың қандай бастама көтергені, қандай сауал жолдағаны, оған қандай жауап келгені және мәселенің нәтижесі ашық көрсетілсе, сайлаушы оның қызметін кез келген уақытта бағалай алады.
Алайда есептіліктің тағы бір маңызды қыры бар. Депутат барлық мәселені бірден шеше алмайды. Сондықтан нәтиже болмаған жағдайда да оның себебін ашық айту – жауапкершіліктің белгісі. Халыққа тек жақсы нәтижені көрсету емес, шешілмеген мәселенің себебін түсіндіру де қажет.
Бұл жерде депутаттың өкілеттігін атқарушы биліктің жұмысымен шатастырмаған жөн. Депутат жолды өзі салмайды, мектепті өзі жөндемейді, әлеуметтік бағдарламаны жеке өзі іске асырмайды. Оның міндеті – заң шығару, бақылау, мемлекеттік органдарға ықпал ету және азаматтардың мәселесін өкілді билік деңгейіне шығару.
Сондықтан Құрылтай депутатының ең маңызды есебі – атқарылған жұмыстың көлемі емес, қоғамдық мәселенің нақты шешімге айналу жолы.
Сайлаушы депутатқа дауыс беру арқылы оған белгілі бір мерзімге өз мүддесін білдіру құқығын сеніп тапсырады. Ал депутат сол сенімді тұрақты жұмысымен ақтауы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай депутатының халық алдындағы есебі формалды рәсім емес, сайлау арқылы берілген мандаттың қаншалықты тиімді орындалып жатқанын көрсететін қоғамдық бақылау тетігі болуы керек.
Сайып келгенде, депутаттың есебін бір ғана сұрақпен түйіндеуге болады: «Халықтың сенімін нақты нәтижеге қаншалықты айналдыра алды?» Міне, Құрылтайдағы өкілдіктің шынайы бағасы осы сұраққа берілетін жауаптан көрінеді.