Құрылтай сайлауы – ішкі тұрақтылықтың іргетасы
Ішкі тұрақтылықты көбіне қоғамдағы тыныштықпен ғана байланыстырамыз. Алайда тұрақтылықтың терең мағынасы одан кеңірек. Ол – азаматтардың елдегі өзгерістердің бағытына түсіністікпен қарауы, өз пікірінің ескерілетініне сенуі және қоғамдық мәселелердің заңды әрі ашық жолмен шешілетініне көз жеткізуі. Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай сайлауы тек өкілдерді таңдау үдерісі емес, қоғамның өзара сенімін нығайтатын маңызды саяси механизм ретінде қарастырылуы тиіс.
Кез келген қоғамда пікір алуандығының болуы – қалыпты құбылыс. Әртүрлі әлеуметтік топтардың өз қажеттілігі, өңірлердің өз мәселесі, азаматтардың мемлекеттен күтетін талабы бар. Егер осы айырмашылықтар ортақ саяси алаңда талқыланбаса, олардың арасында алшақтық пайда болуы мүмкін. Сондықтан Құрылтайдың маңызды міндеттерінің бірі – әртүрлі көзқарастарды бір-біріне қарсы қою емес, оларды ортақ мүдде төңірегінде тоғыстыру.
Бұл жерде сайлаудың мәні ерекше. Себебі Құрылтайдың қоғамдық салмағы оның құрамының қаншалықты әркелкі екенімен ғана емес, сол құрамның азаматтардың нақты сеніміне қаншалықты ие екенімен өлшенеді. Халық өз өкілін таңдау арқылы белгілі бір адамға ғана дауыс бермейді. Ол өзінің мәселесін кім көтере алатынына, кімнің сөзіне сенетініне және кімнің қоғамдық жауапкершілік деңгейін жоғары бағалайтынына баға береді.
Ішкі тұрақтылықтың берік болуы үшін қоғамда «мәселеміз естілмейді» деген түсінік қалыптаспауы керек. Өйткені шешілмеген мәселенің өзі кейде әлеуметтік шиеленістің себебіне айналуы мүмкін. Ал азаматтың мәселесін заңды өкілдік арқылы жеткізуге мүмкіндігі бар екенін сезіну қоғамдық көңіл күйге тікелей әсер етеді. Осы мағынада Құрылтай сайлауы – азаматтардың наразылығын жинайтын емес, оны өркениетті диалогқа айналдыратын саяси арна болуы қажет.
Бірақ тұрақтылықты қамтамасыз ету тек сайлаудың өзімен аяқталмайды. Керісінше, сайлаудан кейін басталатын жұмыс әлдеқайда маңызды. Құрылтай мүшесі халықтың дауысын алып, кейін қоғамнан алыстап кетсе, сайлаудың саяси мәні әлсірейді. Сондықтан өкілдік институтының тиімділігі оның халықпен тұрақты байланысында, көтерілген мәселелердің тағдырын бақылауында және атқарылған жұмыс туралы ашық есеп беруінде көрінеді.
Тағы бір маңызды мәселе – өңірлік ерекшелік. Қазақстанның әр аймағының әлеуметтік-экономикалық жағдайы бірдей емес. Бір жерде инфрақұрылым мәселесі өзекті болса, басқа өңірде жұмыспен қамту, ауылдың дамуы, жастардың мүмкіндігі немесе әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі маңызды болуы мүмкін. Сондықтан Құрылтай құрамындағы өкілдік елдегі осы алуандықты ескеруге тиіс. Өңірлердің үнін бір арнаға жинау – елдің тұтастығын күшейтетін фактор.
Осы тұрғыдан қарағанда, Құрылтай сайлауындағы басты өлшем кандидаттың танымалдығы емес, қоғамдық мәселеге жауапкершілікпен қарау қабілеті болуы керек. Өйткені ішкі тұрақтылық ұрандармен емес, нақты сеніммен қалыптасады. Ал сенім сөз бен істің арасындағы алшақтық азайған кезде ғана орнығады.
Қоғамдық тұрақтылықтың тағы бір шарты – азаматтардың саяси үдеріске немқұрайлы қарамауы. Сайлауға қатысу арқылы азамат өз таңдауын білдіріп қана қоймай, болашақтағы қоғамдық диалогтың сапасына ықпал етеді. Сондықтан сайлаушы үшін де жауапкершілік бар: таңдау эмоцияға, кездейсоқ танымалдыққа немесе жеке пайдаға емес, кандидаттың ұстанымына, тәжірибесіне және елдік мәселелерге көзқарасына негізделуі қажет.
Құрылтайдың шынайы әлеуеті де осында. Егер ол қоғамдағы әртүрлі пікірлердің арасынан ортақ шешім іздейтін, халық пен мемлекет арасындағы кері байланысты күшейтетін институтқа айналса, оның қызметі ішкі тұрақтылыққа нақты үлес қоса алады. Өйткені тұрақты мемлекет дегеніміз – пікір қайшылығы жоқ мемлекет емес. Пікір қайшылығы болған жағдайда оны өркениетті түрде талқылап, ортақ шешімге келе алатын мемлекет.
Сондықтан Құрылтай сайлауын тек саяси науқан ретінде бағалау жеткіліксіз. Оның нәтижесі қоғамдағы сенім деңгейіне, азаматтардың саяси белсенділігіне және билік пен халық арасындағы байланыстың сапасына әсер етеді. Бұл сайлаудың маңызын да осындай кең ауқымнан көруге болады.
Құрылтайдың берік болуы – қоғамның үнін қаншалықты дәл жеткізе алатынына байланысты. Ал қоғамның тұрақтылығы – сол үннің қаншалықты естіліп, нақты әрекетке айналатынына байланысты.